NGHIÊN CỨU VĂN BẢN TÁC PHẨM DIỄN NÔM NHỊ ĐỘ MAI
Hán Nôm
Luận án "Nghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai" của Nguyễn Thị Hải Vân, thuộc ngành Hán Nôm, được bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội vào năm 2018, tập trung khảo cứu toàn diện hệ thống văn bản của tác phẩm truyện thơ Nôm nổi tiếng này. Đề tài được đặt ra dựa trên thực trạng phức tạp của các bản "Nhị độ mai" hiện hành, chủ yếu là sách chép tay chưa được phiên ra Quốc ngữ và công bố rộng rãi, cùng với nhiều vấn đề văn bản học chưa được giải quyết thỏa đáng.
Mục đích chính của luận án là xác lập cái nhìn khái quát về hệ thống văn bản diễn Nôm Nhị độ mai, xác định bản đáng tin cậy (thiện bản) và nghiên cứu giá trị của tác phẩm trên cơ sở các kết quả văn bản học. Để đạt được mục tiêu này, luận án đã thực hiện các nhiệm vụ như khái quát hệ thống văn bản, mô tả, phân loại, khảo dị, so sánh để tìm ra bản nền và tiến tới xác lập sơ đồ truyền bản. Bên cạnh đó, luận án còn tìm hiểu về tác giả, niên đại của các văn bản, nghiên cứu, phân tích và đánh giá giá trị về hai phương diện: nội dung tư tưởng (bao gồm trung hiếu tiết nghĩa, thiên mệnh, quy luật vạn vật tuần hoàn, quan niệm về chữ Tâm) và hình thức nghệ thuật (thể tài, cách xây dựng nhân vật, ngôn ngữ thể hiện), đồng thời tiến hành phiên dịch thơ các tác phẩm.
Luận án đã khảo sát 15 văn bản diễn Nôm Nhị độ mai còn lưu giữ tại nhiều thư viện và kho tư liệu, phân loại chúng thành truyện thơ Nôm và diễn xướng. Văn bản VNb.22 (khắc in năm 1876) được chọn làm bản nền do niên đại sớm nhất, độ đầy đủ và bảo lưu nhiều chữ Nôm cổ, từ Việt cổ. Quá trình khảo dị cho thấy các văn bản có sự thống nhất, kế thừa và hoàn thiện dần qua các bản nhuận chính và tân truyện, đặc biệt về cấu trúc chữ Nôm và từ ngữ. Luận án đã xác lập sơ đồ truyền bản, phân chia thành ba nhánh chính: nhánh trùng san, nhánh nhuận chính và nhánh diễn dịch, cho thấy sự đa dạng và phát triển của hệ thống văn bản.
Những đóng góp nổi bật của luận án bao gồm việc lần đầu tiên khảo sát đầy đủ tình hình các bản diễn Nôm Nhị độ mai, đưa ra văn bản nền, sơ đồ truyền bản, và đánh giá toàn diện giá trị của tác phẩm. Luận án cũng tiến hành phiên âm, khảo dị và chú giải một văn bản Nhị độ mai diễn ca được đánh giá là gần với bản gốc nhất, góp phần bổ sung vào kho tàng truyện thơ Nôm và xã hội hóa tư liệu Hán Nôm. Kết luận cho thấy, dù bắt nguồn từ tiểu thuyết chữ Hán, Nhị độ mai Việt Nam đã có sự chuyển hóa mạnh mẽ, trở thành một tác phẩm sáng tạo độc lập với nhiều giá trị nội dung và nghệ thuật sâu sắc, đặc biệt trong việc miêu tả tâm lý nhân vật và cảnh sắc, làm cho nhân vật trở nên tự nhiên, sinh động hơn.