NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN LÁ DÍNH (Hypericum sampsonii Hance., họ Ban (Hypericaceae))
Dược liệu - Dược học cổ truyền
Luận án "Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và một số tác dụng sinh học của cây ban lá dính (Hypericum sampsonii Hance., họ Ban (Hypericaceae))" do Nguyễn Việt Dũng thực hiện vào năm 2023 tại Viện Dược liệu và Trường Đại học Y Hà Nội. Đề tài xuất phát từ thực trạng gia tăng các bệnh hiểm nghèo và sự quan tâm đến hợp chất tự nhiên từ dược liệu, đặc biệt là cây ban lá dính, loài cây đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để điều trị nhiều loại bệnh như chảy máu cam, thổ huyết, đái ra máu, lỵ, kinh nguyệt không đều, ho, ra mồ hôi trộm. Các nghiên cứu hiện đại cũng chứng minh cây ban lá dính có tác dụng giải lo âu, trị suy nhược tâm thần, giảm sự phát triển của khối u, kháng khuẩn, chống trầm cảm, chống viêm, giảm đau, ức chế thần kinh trung ương, chống oxy hóa và tăng cường miễn dịch. Tuy nhiên, ở Việt Nam, chưa có công trình nào công bố đầy đủ về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của loài cây này, và việc sử dụng cây này làm thuốc còn mang tính kinh nghiệm dân gian.
Mục tiêu của luận án là giám định tên khoa học, nghiên cứu đặc điểm thực vật và vi học của thân, lá, rễ cây ban lá dính; nghiên cứu thành phần hóa học phần trên mặt đất của cây; và đánh giá độc tính cấp cùng một số tác dụng sinh học của cao chiết phần trên mặt đất và các hoạt chất phân lập được.
Các đóng góp mới của luận án bao gồm việc lần đầu tiên tại Việt Nam mô tả chi tiết đặc điểm hình thái, vi phẫu thân, lá, rễ và đặc điểm bột của cây Hypericum sampsonii Hance. Về hóa học, đã phân lập và xác định cấu trúc của 15 hợp chất khác nhau từ phần trên mặt đất, trong đó có 5 hợp chất lần đầu tiên được phân lập từ loài này, bao gồm 6 xanthon, 3 benzophenol, 4 flavonoid và 2 saponin. Về độc tính và hoạt tính sinh học, cao chiết phần trên mặt đất (BLD1) không thể hiện độc tính cấp ở liều sử dụng (tối đa 225g dược liệu khô/kg) trên chuột nhắt trắng. Nghiên cứu in vitro cho thấy các hợp chất HSA1, HSA2 và cao chiết BLD1 có hoạt tính chống oxy hóa quét gốc tự do DPPH tốt (HSA1 tốt nhất với IC50=35,48 µM); các hợp chất HSA4, HSA9, HSA20 có tác dụng ức chế sản sinh NO tốt (HSA4 tốt nhất với IC50=2,00 µM); hợp chất HSA15 và cao chiết BLD1 có hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase rất tốt (cao chiết BLD1 với IC50=19,95 µg/ml). Nghiên cứu in vivo chứng minh cao chiết BLD1 có tác dụng cải thiện trí nhớ trên mô hình chuột nhắt trắng bị gây suy giảm trí nhớ bằng Scopolamin và tác dụng chống oxy hóa bảo vệ gan trên mô hình gây tổn thương gan bằng paracetamol.
Luận án đã tạo cơ sở khoa học cho việc khai thác và sử dụng hiệu quả cây ban lá dính, đồng thời mở ra tiềm năng nghiên cứu sâu hơn về ứng dụng điều trị các bệnh liên quan đến ung thư và viêm.