NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI TÔM NƯỚC NGỌT THUỘC HỌ ATYIDAE Ở VIỆT NAM VÀ ĐỀ XUẤT PHÂN HẠNG BẢO TỒN
Động vật học
Họ tôm Atyidae là nhóm sinh vật cổ với độ đa dạng cao, phân bố rộng khắp trừ vùng cực. Vùng Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, được đánh giá là trung tâm đa dạng của họ này. Tuy nhiên, việc đánh giá chính xác sự đa dạng thành phần loài và tình trạng bảo tồn các loài Atyidae ở Việt Nam còn hạn chế, đòi hỏi nghiên cứu phân loại tích hợp dựa trên hình thái và phân tử để đề xuất biện pháp bảo tồn hiệu quả. Luận án này đặt mục tiêu xác định thành phần loài tôm Atyidae ở Việt Nam dựa trên phân tích đặc điểm hình thái và trình tự đoạn gen 16S, đồng thời đánh giá hiện trạng phân bố và phân hạng bảo tồn các loài theo tiêu chuẩn của IUCN.
Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 06/2020 đến tháng 06/2024, sử dụng mẫu vật thu thập và kế thừa từ Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật. Các phương pháp bao gồm khảo sát thực địa, phân tích hình thái và sinh học phân tử (trình tự gen 16S rRNA) để xác định loài, xây dựng khóa định loại và đánh giá phân hạng bảo tồn dựa trên các tiêu chí của IUCN 2022.
Kết quả cho thấy khu hệ tôm Atyidae ở Việt Nam ghi nhận 33 loài và phân loài thuộc 3 giống (Atyopsis, Caridina, Neocaridina), trong đó có 4 loài nghi ngờ là loài mới cho khoa học và 5 loài được ghi nhận mới cho Việt Nam. Sáu loài đã được tu chỉnh về mặt phân loại học, xác định các tên đồng danh. Một khóa định loại cho 33 loài tôm Atyidae hiện có tại Việt Nam đã được xây dựng. Phân tích di truyền gen 16S rRNA cho thấy khoảng cách di truyền trung bình giữa các loài Caridina là 12,1%, và các loài Atyidae ở Việt Nam đều là đơn phát sinh, với đa dạng di truyền cao ở miền Bắc. Đa số các loài phân bố ở độ cao dưới 300m, khu vực chịu nhiều tác động của con người, dẫn đến nguy cơ cao về ô nhiễm, khai thác quá mức và mất môi trường sống.
Về tình trạng bảo tồn, luận án đánh giá 7 loài ở mức Sắp nguy cấp (VU), 13 loài Gần bị đe dọa (NT), 11 loài Ít lo ngại (LC) và 2 loài Thiếu dữ liệu (DD). Mức độ bị đe dọa của tôm Atyidae được xác định là cao hơn so với các nhóm động vật không xương sống nước ngọt khác, với khả năng gần 50% loài có thể bị đe dọa tuyệt chủng nếu môi trường sống tiếp tục bị phá hủy. Luận án đề xuất các nghiên cứu tiếp theo về khảo sát, phân tích gen sâu hơn, đặc điểm sinh học, sinh thái và sinh sản nhân tạo, cùng các kiến nghị bảo vệ sinh cảnh, hạn chế săn bắt, giáo dục cộng đồng và tiến hành sinh sản nhân tạo để bảo tồn các loài Sắp nguy cấp.
1. Tính cấp thiết của đề tài
2. Mục tiêu nghiên cứu
3. Nội dung nghiên cứu
1.1. Tổng quan các nghiên cứu về thành phần loài họ tôm Atyidae
1.1.1. Giới thiệu chung về họ tôm Atyidae
1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu thành phần loài tôm Atyidae trên thế giới
1.1.3. Tổng quan các nghiên cứu phân loại tôm Atyidae trên thế giới dựa trên phân tích sinh học phân tử
1.1.4. Tổng quan các nghiên cứu cơ sở cho bảo tồn và nghiên cứu bảo tồn tôm Atyidae trên thế giới
1.1.4.1. Nghiên cứu về phân hạng bảo tồn Atyidae trên thế giới
1.1.4.2. Nghiên cứu bảo tồn tôm Atyidae trên thế giới
1.2. Tổng quan nghiên cứu về họ tôm Atyidae ở Việt Nam
1.2.1. Tổng quan các nghiên cứu về thành phần loài tôm Atyidae ở Việt Nam
1.3. Khái quát về thủy vực nước ngọt Việt Nam
1.3.1. Vị trí địa lý và địa hình
1.3.2. Các loại hình thủy vực và mối quan hệ địa lý sinh vật của thủy sinh vật nước ngọt nội địa Việt Nam
1.3.3. Phân vùng địa lý thủy sinh vật nước ngọt nội địa Việt Nam
2.1. Đối tượng, thời gian, tư liệu nghiên cứu
2.2.1. Thời gian nghiên cứu
2.2.2. Đối tượng nghiên cứu
2.2.3. Tư liệu nghiên cứu
2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Phương pháp kế thừa
2.2.2. Phương pháp khảo sát thực địa, thu mẫu và cố định mẫu
2.2.3. Các phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
2.2.3.1. Phương pháp phân tích đặc điểm hình thái
2.2.3.2. Phân tích sinh học phân tử
2.2.3.3. Phương pháp xây dựng khóa định loại
2.2.3.4. Phương pháp phân hạng bảo tồn và đề xuất các biện pháp bảo tồn.
3.1. Thành phần loài và đặc điểm chẩn loại tôm Atyidae ở Việt Nam
3.1.1. Thành phần loài Atyidae ở Việt Nam
3.1.2. Đặc điểm hình thái các loài tôm Atyidae tại Việt Nam
3.1.2.1. Đặc điểm các loài thuộc giống Caridina Edwards, 1837
3.1.2.2. Đặc điểm các loài thuộc giống Neocaridina Kubo, 1938
3.1.2.3 Đặc điểm các loài thuộc giống Atyopsis Chace, 1983
3.1.3. Đặc điểm di truyền của các loài tôm Atyidae phân bố ở Việt Nam dựa trên phân tích trình tự gen 16S
3.1.3.1. Khoảng cách di truyền K2P giữa các loài tôm Atyidae ở Việt Nam
3.1.3.2. Mối quan hệ di truyền của tôm Atyidae ở Việt Nam
3.1.3.3. Đặc điểm di truyền một số loài nghi là loài mới
3.1.3. Khóa định loại các loài thuộc họ tôm Atyidae ở Việt Nam
3.2. Đặc điểm phân bố và đề xuất phân hạng bảo tồn của tôm Atyidae ở Việt Nam
3.2.1. Đánh giá đặc điểm phân bố của các loài tôm Atyidae ở Việt Nam
3.2.1.1. Phân bố theo vùng, miền
3.3.1.2. Phân bố theo độ cao và địa hình cảnh quan
3.2.2. Đánh giá phân hạng bảo tồn và yếu tố tác động đến các loài Atyidae ở Việt Nam
3.2.2.1. Đánh giá phân hạng bảo tồn các loài Atyidae ở Việt Nam
3.3.3. Đề xuất biện pháp bảo tồn