Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum
Kiến trúc (Mã ngành: 9 58 01 01)
Luận án “Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum” của Đặng Xuân Tiến tập trung nghiên cứu sự biến đổi sâu sắc trong không gian cư trú và kiến trúc truyền thống của dân tộc Xơ Đăng tại Kon Tum. Dân tộc Xơ Đăng, chiếm tỷ lệ lớn dân cư trong tỉnh, đang đối mặt với nguy cơ mất đi các giá trị văn hóa và kiến trúc truyền thống do quá trình phát triển kinh tế, quy hoạch nông thôn mới và tái định cư, làm thay đổi hình thái nhà Rông, nhà mồ và nhà sàn.
Mục đích chính của nghiên cứu là phát hiện đặc điểm phát triển, sự tương tác giữa các yếu tố vật thể và phi vật thể trong cấu trúc làng và kiến trúc truyền thống theo giai đoạn. Từ đó, luận án đề xuất các giải pháp nhằm gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống, đáp ứng nhu cầu cuộc sống hiện đại và phù hợp với quá trình xây dựng nông thôn mới tại Kon Tum. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào dân tộc Xơ Đăng ở các tỉnh Tây Nguyên và chọn huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum, với 98 làng Xơ Đăng, làm khu vực khảo thí.
Luận án đã xây dựng bộ tiêu chí nhận diện sự biến đổi không gian làng và kiến trúc truyền thống, phát hiện các đặc điểm biến đổi đặc thù, và xác định các yếu tố chính tác động (chính sách quốc gia, điều kiện tự nhiên, tôn giáo tín ngưỡng, giao thoa văn hóa). Các dạng biến đổi hình thái không gian làng Xơ Đăng được tổng kết bao gồm: làng có lõi làng và khu vực phát triển, làng hình ô bàn cờ, làng hình răng lược, làng hình xương cá, làng hình rễ cây, và làng thành nhóm ở đô thị. Kiến trúc truyền thống cũng có những biến đổi về chức năng, bố cục, vật liệu, kết cấu và loại hình. Luận án nhấn mạnh sự thiếu hụt trong các phương pháp quy hoạch nông thôn mới hiện hành về tiêu chí bảo tồn giá trị truyền thống cho các khu vực đặc thù.
Định hướng giải pháp được đề xuất bao gồm bộ tiêu chí đánh giá, phân loại làng theo mức độ bảo tồn (bảo tồn, tái thiết, chuyển đổi) và các yếu tố bổ sung để tăng cường khả năng thích ứng, phục hồi cho không gian làng. Nghiên cứu thí điểm tại xã Đăk Na đã chứng minh sự phù hợp và khả thi của các giải pháp. Các kiến nghị bao gồm tiếp tục nghiên cứu mô hình quy hoạch bảo tồn, phát triển kiến trúc gỗ truyền thống phù hợp và triển khai các mô hình du lịch sinh thái, trải nghiệm văn hóa nhằm phát huy giá trị và cải thiện đời sống cộng đồng.