RÈN KỸ NĂNG VIẾT ĐOẠN MỞ BÀI VÀ KẾT BÀI TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRUNG HỌC CƠ SỞ
Lý luận & PPDH bộ môn Văn- Tiếng Việt
Luận án này tập trung nghiên cứu về việc rèn kỹ năng viết đoạn mở bài và kết bài trong dạy học làm văn nghị luận ở cấp Trung học cơ sở (THCS). Đề tài xuất phát từ nhận định rằng, mặc dù mở bài và kết bài là hai bộ phận quan trọng tạo nên chỉnh thể văn bản, đặc biệt là văn nghị luận, nhưng việc dạy học và nghiên cứu trước đây chưa đi sâu vào chi tiết, cụ thể hóa các dạng bài tập, quy trình rèn luyện, dẫn đến nhiều hạn chế trong khả năng viết của học sinh và phương pháp giảng dạy của giáo viên.
Mục đích chính của luận án là đề xuất một hệ thống bài tập và quy trình rèn luyện kỹ năng viết đoạn mở bài, kết bài văn nghị luận hiệu quả cho học sinh THCS. Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu đã tổng kết cơ sở lý luận và thực tiễn về rèn kỹ năng, khảo sát thực trạng dạy học, và từ đó đề xuất các cách thức xây dựng bài tập cùng quy trình rèn luyện cụ thể. Luận án giả thuyết rằng, nếu đề xuất được những dạng bài tập rèn luyện phù hợp với tâm lý, khả năng tiếp nhận của học sinh và Chương trình, Sách giáo khoa, học sinh sẽ viết các đoạn này một cách ít tốn công sức, thời gian hơn, đồng thời đảm bảo tính chặt chẽ và mạch lạc.
Một đóng góp quan trọng của luận án là việc phân loại chi tiết các kiểu đoạn mở bài và kết bài, đồng thời xây dựng các mô hình rèn luyện tương ứng. Cụ thể, đoạn mở bài được chia thành trực tiếp (1 câu, 2 câu) và gián tiếp (diễn dịch với các dạng dẫn lịch sử, kể câu chuyện; quy nạp với các dạng suy luận, đặt câu hỏi; tổng phân hợp). Đoạn kết bài được phân loại thành hướng nội (tóm lược, điểm nhãn, đầu cuối tương ứng) và hướng ngoại (mở rộng, nâng cao, liên tưởng, chuyển đổi, bổ sung). Việc phân loại và mô hình hóa này giúp học sinh hình dung rõ ràng hơn về cấu trúc và cách tổ chức các kiểu đoạn văn, tạo thuận lợi cho quá trình thực hành rèn luyện.
Luận án cũng đề xuất một quy trình rèn luyện theo từng bước (chọn mẫu, phân tích mẫu, luyện tập, vận dụng) từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, nhằm giúp giáo viên hướng dẫn học sinh một cách có hệ thống. Các thực nghiệm sư phạm (thăm dò và đối chứng) đã được tiến hành tại các trường THCS ở Kon Tum và Bình Định, cho thấy tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bài tập và quy trình rèn luyện được đề xuất. Kết quả thực nghiệm khẳng định rằng việc áp dụng các biện pháp này giúp nâng cao đáng kể khả năng tạo lập đoạn mở bài và kết bài văn nghị luận của học sinh THCS, đồng thời luận án cũng cập nhật và phù hợp với Chương trình Ngữ văn 2018.