Luận án Nghiên cứu tổng hợp đất trồng lúa nước đồng bằng sông Hồng phục vụ phát triển kinh tế – xã hội bền vững

Tên luận án:

NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP ĐẤT TRỒNG LÚA NƯỚC ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI BỀN VỮNG

Ngành:

Địa lý Tài nguyên và Môi trường

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án tiến sĩ "NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP ĐẤT TRỒNG LÚA NƯỚC ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI BỀN VỮNG" của Vũ Thị Thu Hường, thuộc ngành Địa lý Tài nguyên và Môi trường, tập trung vào việc đánh giá toàn diện đất trồng lúa tại Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH). ĐBSH là vựa lúa lớn thứ hai của Việt Nam, đóng vai trò then chốt trong an ninh lương thực miền Bắc, nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các vấn đề chính bao gồm mất đất do đô thị hóa và công nghiệp hóa, biến đổi khí hậu, và các phương thức canh tác không bền vững dẫn đến suy thoái đất (chua hóa, gley hóa, mặn hóa, bạc màu hóa và phú dưỡng).

Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu địa lý phát sinh, thoái hóa đất trồng lúa nước ở ĐBSH, phân vùng địa lý thổ nhưỡng, đánh giá chất lượng và tiềm năng của đất, cũng như xác định mức độ thích hợp sinh thái cho cây lúa nước. Từ đó, luận án đề xuất các giải pháp bảo vệ, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên đất để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 10 tỉnh, thành phố thuộc ĐBSH.

Các phát hiện chính cho thấy, giai đoạn 2010-2020, diện tích đất trồng lúa tại ĐBSH đã giảm đáng kể (từ 1.105.400 ha xuống còn 944.900 ha, trung bình giảm 14.590 ha/năm), chủ yếu do chuyển đổi sang mục đích phi nông nghiệp. Các yếu tố tự nhiên và nhân tác đều ảnh hưởng đến biến động này, trong đó tác động của con người là chủ đạo. Luận án đã xác định 16 nhóm đất chính, với 4 nhóm đất trồng lúa phổ biến là phù sa, mặn, phèn và xám bạc màu. Đất phù sa chiếm diện tích lớn nhất, màu mỡ và thích hợp cho trồng lúa. Mặc dù độ phì nhiêu đất vùng ĐBSH nhìn chung khá tốt, việc lạm dụng phân bón hóa học và cơ giới hóa quá mức đã gây ra tình trạng nén chặt và chua hóa đất cục bộ.

Nghiên cứu cũng chỉ ra những thuận lợi như kinh tế năng động, nông dân có kinh nghiệm, cơ sở hạ tầng hoàn chỉnh và thị trường ổn định; đồng thời nêu rõ các thách thức như áp lực dân số, ô nhiễm đất, quản lý đất đai chưa hiệu quả và nguy cơ từ biến đổi khí hậu. Kết quả đánh giá thích hợp đất đai năm 2020 cho thấy chỉ 64,14% diện tích đất trồng lúa được đánh giá là rất thích hợp hoặc thích hợp. Luận án đã xây dựng bản đồ phân vùng địa lý thổ nhưỡng tỷ lệ 1:250.000, phân chia thành 16 tiểu vùng, trong đó có 9 tiểu vùng chuyên trồng lúa nước.

Để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững, luận án khuyến nghị duy trì khoảng 455.000 ha đất trồng lúa ở ĐBSH đến năm 2030, ưu tiên tăng diện tích đất thích hợp (S1, S2), phát triển canh tác lúa kỹ thuật cao, lúa đặc sản và bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên. Công trình này góp phần làm rõ cơ sở lý luận, hoàn thiện phương pháp luận nghiên cứu tổng hợp đất trồng lúa nước và cung cấp các bản đồ đánh giá hữu ích.

Mục lục chi tiết:

• MỞ ĐẦU

  • 1. Tính cấp thiết
  • 2. Mục tiêu
  • 3. Nội dung nghiên cứu
  • 4. Phạm vi, giới hạn nghiên cứu
  • 5. Luận điểm bảo vệ
  • 6. Tính mới của luận án
  • 7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
  • 8. Cơ sở tài liệu của luận án
  • 9. Cấu trúc luận án

• Chương 1. TỔNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐẤT NGẬP NƯỚC TRỒNG LÚA VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

  • 1.1. Tổng quan về đất ngập nước trồng lúa trên thế giới và Việt Nam
  • 1.1.1. Khái niệm về đất trồng lúa nước (đất ngập nước trồng lúa) và một số khái niệm được sử dụng
  • 1.1.2. Phân loại đất ngập nước trồng lúa trên thế giới
  • 1.1.3. Phân loại đất ngập nước trồng lúa ở Việt Nam
  • 1.2. Các công trình nghiên cứu đất trồng lúa trên thế giới và Việt Nam
  • 1.2.1. Các nghiên cứu về đất trồng lúa trên thế giới
  • 1.2.2. Các nghiên cứu về đất trồng lúa ở Việt Nam và vùng đồng bằng sông Hồng
  • 1.2.3. Cơ sở lý luận về nghiên cứu khai thác sử dụng đất trồng lúa theo tiếp cận địa lý học cho giải pháp sử dụng đất bền vững
  • 1.3. Quan điểm nghiên cứu
  • 1.3.1. Quan điểm sử dụng hợp lý tài nguyên đất trồng lúa nước vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu
  • 1.3.2. Quan điểm tiếp cận phát triển bền vững về kinh tế - sinh thái
  • 1.3.3. Quan điểm tiếp cận hệ thống
  • 1.3.4 Quan điểm tiếp cận tổng hợp
  • 1.4. Phương pháp nghiên cứu
  • 1.4.1. Phương pháp khảo sát thực địa
  • 1.4.2. Phương pháp thu thập, phân tích và xử lý tư liệu
  • 1.4.3. Phương pháp so sánh địa lý
  • 1.4.4. Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lý
  • 1.5. Quy trình thành lập bản đồ thích hợp cho cây lúa nước
  • 1.6. Quy trình thành lập bản đồ phân vùng địa lý thổ nhưỡng
  • 1.7. Ý tưởng nghiên cứu và quy trình thực hiện

• Chương 2. ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH, THOÁI HÓA ĐẤT ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG, HIỆN TRẠNG VÀ BIẾN ĐỘNG ĐẤT TRỒNG LÚA NƯỚC GIAI ĐOẠN 2010 - 2020

  • 2.1. Điều kiện phát sinh và thoái hóa đất hiện tại đồng bằng sông Hồng
  • 2.1.1. Khái quát về không gian địa lý
  • 2.1.1.1. Tài nguyên vị thế
  • 2.1.1.2. Đặc điểm địa chất
  • 2.1.1.3. Tài nguyên địa hình, địa mạo
  • 2.1.1.4. Tài nguyên khí hậu
  • 2.1.1.5. Tài nguyên nước và chế độ thủy văn
  • 2.1.1.6. Tài nguyên thực vật
  • 2.1.2. Khái quát về kinh tế - xã hội
  • 2.1.3. Đánh giá thoái hóa tài nguyên đất trồng lúa vùng đồng bằng sông Hồng
  • 2.1.4. Đánh giá tác động của hạn đến vấn đề suy giảm độ phì nhiêu của đất gây thoái hóa đất
  • 2.2. Hiện trạng và biến động sử dụng đất trồng lúa Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2010 – 2020
  • 2.2.1. Thực trạng sản xuất lúa trên thế giới
  • 2.2.2. Thực trạng sản xuất lúa nước ở Việt Nam và vùng đồng bằng sông Hồng
  • 2.2.3. Hiện trạng sử dụng đất trồng lúa nước 2010, 2020 và biến động diện tích đất trồng lúa nước vùng ĐBSH giai đoạn 2010 - 2020
  • 2.2.4. Tình hình sử dụng đất lúa ở vùng ĐBSH giai đoạn 2010 - 2020
  • 2.2.5. Hiệu quả kinh tế của các loại sử dụng đất lúa vùng ĐBSH
  • 2.2.6. Nguyên nhân biến động diện tích lúa vùng ĐBSH
  • 2.3. Phân loại đất trồng lúa vùng ĐBSH và đặc điểm các nhóm đất trồng lúa
  • 2.4. Đánh giá độ phì hiện tại của đất trồng lúa vùng ĐBSH
  • 2.5. Những thuận lợi và thách thức trong sử dụng đất lúa ở vùng ĐBSH giai đoạn 2020-2030
  • 2.5.1. Thuận lợi
  • 2.5.2. Thách thức

• Chương 3. ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP VÀ KIẾN NGHỊ SỬ DỤNG BỀN VỮNG ĐẤT TRỒNG LÚA NƯỚC ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

  • 3.1. Đánh giá thích hợp sinh thái cây trồng lúa nước đồng bằng sông Hồng
  • 3.1.1. Chỉ tiêu thích hợp sinh thái của lúa nước
  • 3.1.2. Xây dựng bản đồ thích hợp đất trồng lúa nước tỷ lệ 1/250.000
  • 3.2. Phân vùng địa lý thổ nhưỡng ĐBSH, định hướng phát triển bền vững trồng lúa nước
  • 3.3. Giải pháp sử dụng đất trồng lúa nước vùng ĐBSH đến 2030

• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN