Nghiên cứu phân loại chi cầu diệp–Bulbophyllum Thouars (Orchidaceae) ở vùng Tây Nguyên bằng phương pháp hình thái và phân tử
THỰC VẬT HỌC
Luận án tiến sĩ Sinh học của Trương Bá Vương tập trung vào nghiên cứu phân loại chi Cầu diệp (Bulbophyllum Thouars) thuộc họ Lan (Orchidaceae) tại vùng Tây Nguyên, Việt Nam, sử dụng kết hợp phương pháp hình thái và phân tử. Chi Cầu diệp là một trong những chi có số lượng loài lớn nhất thế giới, với 181 loài được ghi nhận tại Việt Nam tính đến năm 2024. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây về chi này ở Việt Nam nói chung và Tây Nguyên nói riêng còn hạn chế, thiếu tính đầy đủ và chính xác về mặt phân loại học, đặc biệt do sự tương đồng hình thái giữa các loài trong một số section.
Nghiên cứu này nhằm xác định thành phần loài, đặc điểm sinh thái, và phân bố của các loài Cầu diệp ở Tây Nguyên; hoàn thiện việc phân loại, xây dựng khóa tra cứu có hệ thống và đầy đủ cho chi này, làm cơ sở cho việc biên soạn Thực vật chí Việt Nam và phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo. Các nội dung chính bao gồm điều tra, khảo sát thực địa, thu thập mẫu vật, phân loại bằng phương pháp hình thái và phân tử, xây dựng khóa định loại, và ghi nhận giá trị tài nguyên.
Những đóng góp mới của đề tài là công trình phân loại và thống kê chi Cầu diệp đầu tiên cho vùng Tây Nguyên dựa trên cách tiếp cận kết hợp hình thái và phân tử, phát hiện và mô tả 6 loài mới (B. manhdatii, B. sondangii, B. sridithii, B. trongquyetii, B. viridipallida, B. vulinhae) và 1 thứ mới (B. blaoense var. flavescences). Luận án đã thu thập được 220 mẫu tiêu bản đại diện cho 97 loài Cầu diệp ở Tây Nguyên. Kết quả phân tích chỉ thị phân tử (vùng gen ITS của 23 loài đại diện cho 23 section) cho thấy sự tương đồng cao với phân loại hình thái, củng cố độ chính xác của phương pháp phân loại cổ điển, đồng thời chỉ ra sự biến đổi của vùng gen ITS giữa một số loài có hình thái tương đồng nhưng không có điểm tương đồng phân tử. Luận án đã nhóm các chi Cầu diệp vào từng section, xây dựng khóa định loại đến cấp section và loài.
Nghiên cứu cũng ghi nhận 7 loài Cầu diệp có giá trị làm thuốc và 4 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN. Vùng Tây Nguyên có 25 loài đặc hữu của Việt Nam, trong đó 6 loài được mô tả mới trong nghiên cứu này. Tổng cộng 43 loài được xác định là đặc hữu chỉ phân bố riêng ở vùng Tây Nguyên. Đề tài kiến nghị mở rộng khu vực nghiên cứu, tăng cường thu thập mẫu vật để đánh giá số lượng loài và tiếp tục phân tích các vùng gen khác nhằm hoàn thiện hệ thống phân loại và cơ sở dữ liệu cho chi Cầu diệp cũng như họ Lan ở Việt Nam.
MỞ ĐẦU
Chương 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
Chương 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Chương 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ