Luận án Nghiên cứu địa danh tỉnh Quảng Ngãi

Tên luận án:

NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH TỈNH QUẢNG NGÃI

Ngành:

Ngôn ngữ học

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án "Nghiên cứu địa danh tỉnh Quảng Ngãi" của tác giả Nguyễn Hạnh Nhi, thuộc ngành Ngôn ngữ học, được thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Đây là công trình đầu tiên đi sâu nghiên cứu địa danh tại Quảng Ngãi dưới góc độ ngôn ngữ.

Đề tài xuất phát từ nhận định địa danh học là một chuyên ngành khoa học nghiên cứu về lịch sử phát sinh, biến đổi của tên gọi các vùng miền, đối tượng địa lý cụ thể, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho nhiều ngành khoa học khác như dân tộc học, địa lý học, lịch sử học, khảo cổ học. Địa danh được coi là một kho dữ liệu phong phú, ẩn chứa nhiều điều của cuộc sống qua tên gọi. Vùng đất Quảng Ngãi, với lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, đã sản sinh ra một hệ thống địa danh đa dạng, phong phú, phản ánh rõ nét đặc trưng "địa linh nhân kiệt" và những biến cố lịch sử thăng trầm của vùng đất này.

Mục đích chính của luận án là khảo sát, nghiên cứu đặc điểm của địa danh tỉnh Quảng Ngãi ở hai bình diện cấu tạo và định danh, đồng thời phân tích các nhân tố ngôn ngữ, văn hóa, xã hội tác động đến việc đặt địa danh. Qua đó, luận án góp phần vào việc nghiên cứu địa danh ở Việt Nam nói riêng, làm sáng tỏ mối quan hệ giữa ngôn ngữ với văn hóa, xã hội trong nghiên cứu ngôn ngữ, và khẳng định cách tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu ngôn ngữ hiện nay.

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu địa danh trong và ngoài nước, xây dựng cơ sở lý thuyết và các mô hình nghiên cứu. Kết quả khảo sát, thống kê 5764 địa danh cho thấy địa danh Quảng Ngãi có cấu tạo phức thể gồm thành tố chung và thành tố riêng. Các phương thức định danh chủ yếu là tự tạo và chuyển hóa, dựa trên những cơ sở định danh khác nhau như màu sắc, hình dáng, kích thước, động thực vật. Về mặt ngữ nghĩa, địa danh Quảng Ngãi thường mang một ý nghĩa nhất định và quy về ba loại: ý nghĩa từ vựng-mô tả, ý nghĩa ngữ pháp và ý nghĩa liên tưởng. Những ý nghĩa này phản ánh chân thực bức tranh tổng thể về địa hình, quan niệm, nhận thức, phong tục tập quán, và phong cách cần cù lao động, kiên cường trong chiến đấu, nặng tình với quê hương đất nước của người dân Quảng Ngãi.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố cấu tạo trong địa danh Quảng Ngãi khá đặc biệt, gồm cả những đơn vị từ vựng của tiếng Việt và của một số ngôn ngữ dân tộc thiểu số (Hre, Cor, Ca Dong), thể hiện đặc trưng lịch sử – văn hóa đa dạng, với những tầng văn hóa ẩn sâu qua các yếu tố địa lí, lịch sử, tín ngưỡng, tôn giáo, ngôn ngữ và lối sống. Luận án đề xuất các giải pháp khảo sát, thống kê và bảo tồn nguyên dạng những địa danh tiếng Việt cổ để phát huy giá trị chức năng của chúng.

Mục lục chi tiết:

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT

• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
  • 1.1.1. Tình hình nghiên cứu địa danh trên thế giới
    • 1.1.1.1. Giai đoạn phôi thai
    • 1.1.1.2. Giai đoạn hình thành
    • 1.1.1.3.Giai đoạn phát triển
  • 1.1.2. Tình hình nghiên cứu địa danh ở Việt Nam
    • 1.1.2.1.Giai đoạn ghi ghép, mô tả địa danh
    • 1.1.2.2.Giai đoạn chuyên nghiên cứu về địa danh
      • a) Nghiên cứu địa danh dưới góc độ nhìn nhận địa lý - lịch sử- văn hóa
      • b) Nghiên cứu địa danh bằng việc xây dựng các từ điển (hoặc sổ tay) về địa danh
      • c) Nghiên cứu địa danh từ góc độ ngôn ngữ
  • 1.1.3. Tình hình nghiên cứu địa danh Quảng Ngãi
  • 1.1.4. Nhận xét
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của luận án
  • 1.2.1. Những vấn đề của địa danh và địa danh học
    • 1.2.1.1. Khái niệm về “địa danh” và “địa danh học”
    • 1.2.1.2. Phân loại địa danh
    • 1.2.1.3. Đặc điểm của địa danh
    • 1.2.1.4. Chức năng của địa danh
    • 1.2.1.5. Vị trí của địa danh học trong ngôn ngữ học
  • 1.2.2. Một số vấn đề về định danh
    • 1.2.2.1. Khái niệm định danh
    • 1.2.2.2. Đặc điểm của định danh
    • 1.2.2.3.Thuật ngữ với lí thuyết định danh
    • 1.2.2.4. Quá trình định danh và đơn vị định danh
  • 1.2.3. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa
    • 1.2.3.1. Về khái niệm văn hóa
    • 1.2.3.2. Tính phức hợp của văn hóa
    • 1.2.3.3. Ngôn ngữ trong quan hệ với văn hóa
• 1.3. Khái quát về tỉnh Quảng Ngãi và tiếng Quảng Ngãi
  • 1.3.1. Khái quát về tỉnh Quảng Ngãi
    • 1.3.1.1 Về vị trí địa lí
    • 1.3.1.2. Về đơn vị hành chính của tỉnh Quảng Ngãi
      • a) Dân cư
      • b) Văn hóa và Du lịch
  • 1.3.2. Khải quát về tiếng Quảng Ngãi
    • 1.3.2.1.Biến thể ngữ âm
    • 1.3.2.2. Biến thể từ vựng
• 1.4. Tiểu kết chương 1

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA ĐỊA DANH QUẢNG NGÃI XÉT TỪ GÓC ĐỘ HỆ THỐNG - CẤU TRÚC

• 2.1. Đặt vấn đề
  • 2.1.1. Tổng quát về tư liệu nghiên cứu
• 2.2. Mô hình cấu tạo của địa danh Quảng Ngãi
  • 2.2.1. Nhận xét chung
  • 2.2.2. Mô hình cấu trúc phức thể địa danh Quảng Ngãi
  • 2.2.3. Thành tố chung trong địa danh Quảng Ngãi
    • 2.2.3.1. Tổng hợp về các thành tố chung
    • 2.2.3.2. Cấu tạo của thành tổ chung
    • 2.2.3.3. Các nhóm thành tố chung
    • 2.2.3.4. Chức năng của thành tố chung
  • 2.3.4. Thành tố riêng trong địa danh Quảng Ngãi
  • 2.3.5. Sự kết hợp của thành tố chung với thành tố riêng
    • 2.3.5.1. Khả năng kết hợp và sự chuyển hóa của các thành tố chỉ đối tượng tự nhiên
• 2.3. Đặc điểm của các thành tố cấu tạo trong địa danh Quảng Ngãi
  • 2.3.1. Đặc điểm của các thành tố cấu tạo trong địa danh Quảng Ngãi, xét từ góc độ nguồn gốc ngôn ngữ
    • 2.3.1.1. Nhận xét chung
    • 2.3.1.2. Địa danh có thành tố cấu tạo là tiếng Việt
    • 2.3.1.3.Địa danh có thành phần cấu tạo là các yếu tố của ngôn ngữ các dân tộc thiểu số
  • 2.3.2. Đặc điểm của cấu tạo trong địa danh Quảng Ngãi, xét từ góc độ thành tố cấu trúc ngữ pháp
    • 2.3.2.1. Các mô hình ngữ pháp trong địa danh Quảng Ngãi
      • a) Cấu tạo phức theo quan hệ chính - phụ.
      • b) Cấu tạo phức theo quan hệ đẳng lập
      • c) Cấu tạo phức theo quan hệ chủ vị
    • 2.3.2.2. Cấu tạo của thành tố riêng
      • 1)Thành tố riêng có cấu tạo đơn
      • 2) Thành tố riêng có cấu tạo phức
• 2.4. Đặc điểm ý nghĩa và phương thức định danh của địa danh Quảng Ngãi
  • 2.4.1. Đặc điểm ý nghiã của địa danh Quảng Ngãi
    • 2.4.1.1. Nghĩa của địa danh
    • 2.4.1.2. Phương thức xác định nghĩa của địa danh
    • 2.4.1.3 Đặc điểm về mặt ý nghĩa của các yếu tố trong địa danh Quảng Ngãi
      • 2.4.1.3.1. Tính rõ ràng về nghĩa của địa danh thể hiện qua nguồn gốc ngôn ngữ.
      • 2.4.1.3.2. Hiện tượng địa danh chưa được xác định rõ ràng về nghĩa
      • 2.4.1.3.3. Tính đa dạng của các loại hình đối tượng địa lý ở Quảng Ngãi mang tính cảnh quan rõ nét
      • 2.4.1.3.4. Cách phân loại ý nghĩa trong địa danh
        • a) Tiêu chí phân loại ý nghĩa địa danh
        • b) Các nhóm ý nghĩa trong địa danh Quảng Ngãi.
  • 2.4.2. Phương thức định danh của địa danh Quảng Ngãi
    • 2.4.2.1. Nhận xét chung
    • 2.4.2.2. Các phương thức định danh địa danh Quảng ngãi
      • 2.4.2.2.1. Phương thức tự tạo
        • a) Đặt tên dự vào những đặc điểm chính của bản thân đối tượng
        • b) Dựa vào sự vật, hiện tượng, yếu tố liên quan đến đối tượng
        • c) Dùng số đếm hoặc số thứ tự hoặc chữ cái để đặt tên
        • d) Đặt tên trên cơ sở ghép các yếu tố Hán Việt
      • 2.4.2.2.2. Phương thức chuyển hóa
        • a) Chuyển hóa thành tố chung của địa danh chỉ các loại hình đối tượng địa lý khác thành một yếu tố cấu tạo tên riêng địa danh
        • b) Chuyển nhân danh sang địa danh
        • d) Chuyển hóa từ tên các nhân vật truyền thuyết, thần thoại tín ngưỡng dân gian
        • đ) Chuyển hóa trong nội bộ địa danh
      • 2.4.2.2.3. Phương thức vay mượn
        • a) Nhóm mượn tên danh nhân, tên đất.
        • b) Nhóm tên có gốc dân tộc thiểu số hoặc tên mang từ nước ngoài.
  • 2.5. Tiểu kết

  CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CỦA ĐỊA DANH QUẢNG NGÃI XÉT TỪ GÓC ĐỘ VĂN HOÁ – XÃ HỘI

  • 3.1. Dẫn nhập
  • 3.2. Địa danh Quảng Ngãi xét trong mối quan hệ ngôn ngữ-văn hóa
    • 3.2.1. Mối quan hệ giữa địa danh và văn hóa
    • 3.2.2. Đặc điểm văn hóa trong địa danh Quảng Ngãi
      • 3.2.2.1. Địa danh Quảng Ngãi được cấu tạo bằng các yếu tố ngôn ngữ mang màu dân dã thể hiện lối tư duy trực quan, lối định danh cụ thể của người Quảng Ngãi
      • 3.2.2.2. Địa danh Quảng Ngãi được cấu tạo bằng các yếu tố ngôn ngữ mang màu sắc văn chương, bác học của Quảng Ngãi
      • 3.2.2.3. Địa Danh Quảng Ngãi phản ánh sự tồn tại của các di sản hữu thể của Quảng Ngãi
      • 3.2.2.4. Địa danh Quảng Ngãi thể hiện qua sự tồn tại của các di sản vô hình của Quảng Ngãi.
        • a) Đặc trưng văn hóa thể hiện qua dấu ấn tôn giáo trong địa danh
        • b) Đặc trưng văn hóa thể hiện qua dấu ấn tín ngưỡng trong địa danh
      • 3.2.2.5. Địa danh Quảng Ngãi thể hiện văn hóa sinh hoạt cộng đồng của người Quảng Ngãi
        • a. Yếu tố văn hóa sinh hoạt của người Chăm
        • b. Yếu tố văn hóa sinh hoạt của người Việt
      • 3.2.2.6. Địa danh Quảng Ngãi phản ánh văn hóa sản xuất ở Quảng Ngãi
        • a) Yếu tố văn hóa thể hiện qua các địa danh có liên quan đến làng nghề.
        • b) Phương diện văn hóa sản xuất được thể hiện qua các địa danh phản ánh mong muốn về cuộc sống ấm no, giàu có, thanh bình và con người cần cù lao động, sáng tạo.
      • 3.2.2.7. Địa danh Quảng Ngãi phản ánh điều kiện thiên thiên của Quảng Ngãi
    • 3.2.3. Đặc điểm xã hội-lịch sử trong địa danh Quảng Ngãi
      • 3.2.3.1. Các yếu tố lịch sử tác động đến sự thay đổi của địa danh Quảng Ngãi
      • 3.2.3.2. Những sự thay đổi cụ thể
        • 1) Các địa danh hành chính trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi hiện nay đã từng tồn tại nhiều tên gọi khác nhau
        • 2) Sự thay đổi của địa danh do nguyên nhân chính trị - xã hội
    • 3.2.4. Tác động của lịch sử đến địa danh gốc các ngôn ngữ khác nhau
      • 3.2.4.1 Dấu vết địa danh có nguồn gốc ngôn ngữ Chăm
      • 3.2.4.2. Địa danh tiếng Việt qua tác động của lịch sử.
      • 3.2.4.3. Địa danh ngôn ngữ các dân tộc thiểu số qua tác động của lịch sử
  • 3.3. Khảo sát trường hợp: Địa danh Quảng Ngãi trong ca dao Quảng Ngãi
    • 3.3.1. Địa danh Quảng Ngãi trong ca dao Quảng Ngãi
    • 3.3.2. Các địa danh xuất hiện trong ca dao Quảng Ngãi
      • 3.3.2.1. Các địa danh hành chính xuất hiện trong ca dao Quảng Ngãi
      • 3.3.2.1. Các địa danh khác xuất hiện trong ca dao Quảng Ngãi
      • 3.3.2.2. Các phương thức định danh của các địa danh trong ca dao Quảng Ngãi
  • 3.4. Tiểu kết