NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG THEO HƯỚNG ĐIỀU TRỊ ALZHEIMER TRÊN THỰC NGHIỆM CỦA ĐAN SÂM DI THỰC (Salvia miltiorrhiza Bunge, Lamiaceae)
Dược lý - Dược lâm sàng
Bệnh Alzheimer là dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất, ngày càng gia tăng và gây gánh nặng lớn cho xã hội. Hiện tại, các thuốc điều trị chỉ tập trung vào triệu chứng và một số giả thuyết đơn lẻ như cholinergic hay glutamat, trong khi các giả thuyết khác như β-amyloid và stress oxy hóa cũng đang được quan tâm. Nghiên cứu dược liệu đang trở thành hướng đi tiềm năng do ưu điểm về tác dụng phụ và lợi ích kinh tế. Đan sâm (Salvia miltiorrhiza Bunge), một dược liệu được sử dụng rộng rãi, đã cho thấy tiềm năng trong điều trị Alzheimer qua các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt là các hoạt chất tanshinon. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các nghiên cứu về tác dụng dược lý toàn diện của Đan sâm di thực theo hướng điều trị Alzheimer còn hạn chế.
Luận án này tập trung nghiên cứu tác dụng của cao rễ Đan sâm di thực trên mô hình gây suy giảm trí nhớ thực nghiệm thông qua các test hành vi và đánh giá tác dụng trên một số đích liên quan đến cơ chế bệnh sinh của bệnh Alzheimer.
Các kết quả cho thấy, cao toàn phần ethanol và cao phân đoạn n-hexan rễ Đan sâm di thực có khả năng cải thiện đáng kể suy giảm trí nhớ không gian ngắn hạn, trí nhớ nhận diện và trí nhớ cảm xúc dài hạn trên các mô hình gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamin, β-amyloid25-35 và trimethyltin. Cụ thể, các mẫu thử làm tăng tỷ lệ chuyển tiếp trong test mê lộ chữ Y, chỉ số phân biệt đồ vật, thời gian tiềm tàng vào buồng tối trong test né tránh thụ động và thời gian ở góc phần tư đích trong test mê lộ nước Morris.
Về cơ chế tác dụng, cao rễ Đan sâm di thực thể hiện khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) trong mô não chuột trên cả mô hình scopolamin và trimethyltin. Cao phân đoạn n-hexan rễ Đan sâm di thực cũng ức chế AChE in vitro với IC50 là 24,12 µg/ml theo kiểu ức chế không cạnh tranh hỗn hợp. Ngoài ra, cao Đan sâm di thực còn có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh (NG108-15) khỏi độc tính do β-amyloid25-35, làm tăng tỷ lệ tế bào sống sót. Đồng thời, nó cũng chống stress oxy hóa bằng cách giảm hàm lượng malondialdehyd (MDA) trong mô não chuột trên các mô hình β-amyloid25-35 và trimethyltin, cũng như dọn gốc tự do DPPH và superoxid in vitro.
Đây là nghiên cứu đầu tiên có hệ thống tại Việt Nam đánh giá tác dụng của Đan sâm di thực trong điều trị Alzheimer trên thực nghiệm, triển khai thành công mô hình gây suy giảm trí nhớ bằng β-amyloid25-35 tại Việt Nam. Kết quả luận án cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng, làm tiền đề cho việc nghiên cứu và phát triển dược liệu Đan sâm di thực trong điều trị Alzheimer và các bệnh thoái hóa thần kinh.