NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ THỜ CHẤT LIỆU ĐỒNG Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật
Luận án "Nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ" của tác giả Lê Thị Thanh tập trung nghiên cứu một thể loại nghệ thuật dân gian đặc sắc, là một bộ phận của mỹ thuật Việt Nam, mang những giá trị và biểu hiện nghệ thuật độc đáo. Đề tài này được lựa chọn do sự thiếu hụt các công trình chuyên sâu nghiên cứu một cách hệ thống về nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng, vốn gắn liền với cuộc sống, tín ngưỡng, tôn giáo của người Việt từ hàng ngàn năm trước và có yếu tố tạo hình rất đa dạng.
Mục đích nghiên cứu chính là nhận diện biểu hiện, đặc điểm và giá trị văn hóa, nghệ thuật tạo hình của đồ thờ chất liệu đồng tại đồng bằng Bắc Bộ. Để đạt được mục tiêu này, luận án thực hiện các nhiệm vụ như tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về đồ thờ chất liệu đồng; trình bày các biểu hiện của nghệ thuật tạo hình; và bàn luận về đặc điểm, giá trị nghệ thuật thông qua ngôn ngữ biểu đạt, tư duy tạo hình, sự giao lưu và tiếp biến. Đối tượng nghiên cứu là các đồ thờ chất liệu đồng mang vẻ đẹp dân gian và yếu tố thủ công mỹ nghệ, được thu thập từ các bảo tàng, sách cổ vật và qua điền dã. Phạm vi nghiên cứu về không gian bao gồm đình, đền, chùa, bàn thờ gia tiên có đồ thờ chất liệu đồng tiêu biểu, trong khoảng thời gian từ đầu thế kỷ XIX đến năm 2000, đồng thời mở rộng nghiên cứu đối chiếu.
Về ý nghĩa khoa học, luận án đã vận dụng cơ sở lý luận để nghiên cứu toàn diện, cung cấp diện mạo, hiện trạng và thông tin số liệu chân thực, khách quan về nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng. Về ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết cộng đồng về giá trị lịch sử, văn hóa - nghệ thuật của đồ thờ đồng, làm tư liệu cho công tác giáo dục thẩm mỹ, nghiên cứu văn hóa và quản lý, thi công đồ thờ hiệu quả hơn.
Tổng kết, luận án khẳng định ngôn ngữ tạo hình và thể loại nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ giai đoạn từ đầu thế kỷ XIX đến năm 2000 thể hiện sự đa dạng về tạo dáng, hình khối, chủ đề và đồ án trang trí. Các đặc điểm nghệ thuật tạo hình biến đổi theo thời kỳ: từ đầu thế kỷ XIX đến 1954 thiên về đồ thờ để trơn, ít trang trí; từ 1954 đến 1986 chú trọng tính hình thức, gia tăng chất liệu; và từ 1986 đến 2000, đồ thờ mang vẻ hào nhoáng, quy mô to lớn nhưng tính thẩm mỹ bị mờ nhạt. Luận án cũng chỉ ra nhiều đồ án hỗn hợp điêu khắc, phù điêu, đồ họa trên kim khí làm tăng ý nghĩa thiêng và giá trị thẩm mỹ. Đồ thờ nhân dạng bằng đồng thể hiện tính tiếp nối truyền thống, với các tượng thần, Phật và nhân vật lịch sử mang đậm nét hiện thực và thủ pháp dân gian thuần Việt. Tác phẩm nhấn mạnh rằng nghệ thuật đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ có tính điển hình, sức lan tỏa và cần được nghiên cứu bảo tồn nghiêm túc.