Tên luận án:
VIỆC THAM GIA NHÓM PHI CHÍNH THỨC VÀ HÀNH VI SAI LỆCH CỦA HỌC SINH THPT TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI
Ngành:
Xã hội học
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Việc tham gia nhóm phi chính thức và hành vi sai lệch của học sinh THPT tại thành phố Hà Nội" của Phạm Trần Thăng Long, ngành Xã hội học, được hoàn thành vào năm 2022, tập trung nghiên cứu một nhóm xã hội nhạy cảm – học sinh THPT – trong bối cảnh các nhóm phi chính thức và ảnh hưởng của chúng đến hành vi sai lệch. Đề tài xuất phát từ thực trạng thiếu nghiên cứu chuyên sâu về các nhóm phi chính thức và mối liên hệ của chúng với hành vi sai lệch trong lĩnh vực xã hội học giáo dục tại Việt Nam, đồng thời nhận thấy học sinh THPT là một nhóm xã hội ít được nghiên cứu trong xã hội học mà tập trung nhiều hơn trong lĩnh vực tâm lý học.
Mục đích chính của luận án là tìm hiểu thực trạng tham gia nhóm phi chính thức và hành vi sai lệch của học sinh THPT tại Hà Nội, từ đó đề xuất các khuyến nghị nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực. Các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tổng quan tình hình nghiên cứu, xác định cơ sở lý luận và phương pháp luận, tìm hiểu mối quan hệ thực tế giữa việc tham gia nhóm phi chính thức và các biểu hiện hành vi sai lệch, và đề xuất định hướng, giải pháp phòng ngừa.
Nghiên cứu được thực hiện với đối tượng là học sinh THPT tại 05 trường thuộc các quận Đống Đa, Ba Đình, Thanh Xuân, Hà Nội từ tháng 6/2014 đến tháng 10/2017. Luận án áp dụng phương pháp luận tiếp cận đối tượng dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước về bảo vệ trẻ em, kết hợp với các lý thuyết sinh thái xã hội, kết giao khác biệt và tương tác xã hội. Phương pháp nghiên cứu chính bao gồm điều tra xã hội học với 448 học sinh, phỏng vấn sâu giáo viên, phụ huynh và học sinh, cùng phân tích dữ liệu định lượng bằng phần mềm SPSS 22.0.
Kết quả cho thấy học sinh THPT tham gia đa dạng các kiểu nhóm phi chính thức (cùng môi trường sống, lợi ích, niềm tin, sở thích), với mục đích chủ yếu là giúp đỡ và trao đổi. Khoảng 49,6% học sinh tham gia ít nhất một trong 09 dạng hành vi sai lệch cùng nhóm, trong đó phổ biến nhất là các hành vi nguy cơ khi tham gia giao thông (không đội mũ bảo hiểm, đi xe đèo ba, vượt đèn đỏ). Mức sống gia đình có mối liên hệ đáng kể với hành vi sai lệch, trong khi giới tính và khối lớp ít có ý nghĩa thống kê. Các thuộc tính của nhóm phi chính thức (kiểu nhóm, mục đích, quy định, mức độ giao lưu) đều tương quan mạnh với hành vi sai lệch. Đặc biệt, các nhóm cùng môi trường sống, cùng lợi ích và có mức độ giao lưu rộng với các nhóm khác có nguy cơ cao hơn. Ứng xử của nhóm đối với thành viên có hành vi sai lệch (hỗ trợ hoặc quay lưng) cũng ảnh hưởng đáng kể, với đa số nhóm có xu hướng hỗ trợ thành viên sai lệch.
Luận án đề xuất các định hướng như cần thúc đẩy nêu gương tích cực, tăng cường vai trò kiểm soát chuẩn mực xã hội của nhóm, đổi mới nội dung giáo dục pháp luật và mở rộng cơ chế liên kết hỗ trợ học sinh.
Mục lục chi tiết:
- MỞ ĐẦU
- 1. Tính cấp thiết của đề tài
- 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
- 2.1. Mục đích nghiên cứu
- 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- 3. Đối tượng nghiên cứu và Phạm vi nghiên cứu của luận án
- 3.1. Đối tượng nghiên cứu
- 3.2. Khách thể nghiên cứu
- 3.3. Phạm vi nghiên cứu
- 3.2.1. Về không gian
- 3.2.2. Về thời gian
- 3.2.3. Về vấn đề nghiên cứu
- 3.4. Câu hỏi nghiên cứu
- 3.5. Giả thuyết nghiên cứu
- 3.6. Khung phân tích
- 4. Phương pháp luận của luận án
- 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- 6.1. Ý nghĩa lý luận
- 6.2. Ý nghĩa thực tiễn
- 6.3. Một số hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
- 7. Cấu trúc của luận án
- CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
- 1.1. Nhận diện nhóm phi chính thức trong thanh thiếu niên
- 1.2. Ảnh hưởng của nhóm phi chính thức đối với thanh thiếu niên
- 1.3. Hành vi sai lệch của thanh thiếu niên
- 1.3.1. Các biểu hiện hành vi sai lệch của thanh thiếu niên
- 1.3.2. Các yếu tố ảnh hưởng hành vi sai lệch của thanh thiếu niên
- 1.4. Nhận định chung
- CHƯƠNG 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- 2.1. Khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án
- 2.1.1. Khái niệm Trường trung học phổ thông và Học sinh trung học phổ thông
- 2.1.2. Khái niệm Nhóm phi chính thức
- 2.1.3. Khái niệm Việc tham gia nhóm phi chính thức trong học sinh trung học phổ thông
- 2.1.4. Khái niệm Hành vi sai lệch
- 2.2. Các lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu
- 2.2.1. Lý thuyết sinh thái xã hội
- 2.2.2. Lý thuyết kết giao khác biệt
- 2.2.3. Lý thuyết tương tác xã hội
- 2.3. Đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về giáo dục đạo đức – pháp luật cho học sinh trung học phổ thông
- 2.4. Phương pháp nghiên cứu của luận án
- 2.4.1. Phương pháp chọn mẫu và mô tả không gian mẫu
- 2.4.2. Phương pháp thu thập và xử lý thông tin
- 2.4.2.1. Phương pháp điều tra xã hội học
- 2.4.2.2. Phương pháp tổng quan tài liệu
- 2.4.2.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
- 2.4.2.4. Kỹ thuật phân tích dữ liệu định lượng
- 2.4.2.5. Các biến số nghiên cứu
- CHƯƠNG 3
THỰC TRẠNG THAM GIA NHÓM PHI CHÍNH THỨC
CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
- 3.1. Một số đặc điểm của học sinh trung học phổ thông tham gia nghiên cứu
- 3.2. Việc tham gia nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông
- 3.2.1. Kiểu nhóm phi chính thức, Mục đích tham gia nhóm của học sinh trung học phổ thông
- 3.2.2. Vai trò tham gia, Cách thức tham gia và Quy định trong nhóm phi chính thức
- 3.2.3. Tương tác trong và ngoài nhóm phi chính thức
- 3.3. Mối quan tâm được chia sẻ và những hoạt động thông thường của nhóm phi chính thức
- 3.3.1. Mối quan tâm được chia sẻ giữa các thành viên nhóm phi chính thức
- 3.3.2. Hoạt động thông thường của nhóm phi chính thức
- CHƯƠNG 4
THỰC TRẠNG HÀNH VI SAI LỆCH CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THAM GIA
CÙNG NHÓM PHI CHÍNH THỨC
- 4.1. Mô tả chung về hành vi sai lệch cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông
- 4.2. Một số dạng hành vi sai lệch của nhóm phi chính thức trong học sinh trung học phổ thông
- 4.2.1. Hành vi nguy cơ khi tham gia giao thông đường bộ cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông
- 4.2.2. Hành vi nguy cơ đối với trật tự xã hội cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông
- 4.2.3. Hành vi bạo lực học đường cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông
- 4.3. Ứng xử của nhóm phi chính thức với thành viên có hành vi sai lệch
- 4.4. Mô hình hồi quy logistic về hành vi sai lệch cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông
- KẾT LUẬN
- 1. Một số nhận định chính của đề tài
- 1.1. Học sinh THPT tham gia đa dạng ở cả 4 kiểu nhóm chính được tìm hiểu là cùng môi trường sống, cùng lợi ích, cùng niềm tin, cùng sở thích.
- 1.2. Các nhóm phi chính thức có quan tâm nhiều hơn tới các nội dung liên quan về kiến thức, kỹ năng và phong cách sống, trong khi ít bàn luận về các hành vi không phù hợp với chuẩn mực xã hội hiện hành.
- 1.3. Hành vi sai lệch của học sinh THPT trong nghiên cứu này đã được tìm hiểu với 09 loại hành vi chủ yếu được phân tách thành ba dạng thức là hành vi nguy cơ khi tham gia giao thông đường bộ, hành vi nguy cơ với trật tự xã hội, và hành vi bạo lực học đường.
- 1.4. Xem xét tình trạng có hành vi sai lệch cùng nhóm PCT của học sinh THPT trong mối liên hệ với đặc điểm nhân khẩu học cho thấy chỉ có mức sống của gia đình có liên hệ một cách ý nghĩa và đáng kể với bất kỳ hành vi sai lệch nào trong 9 dạng hành vi được tiếp cận.
- 1.5. Xét theo mối liên hệ với các thuộc tính của nhóm PCT, việc có hành vi sai lệch cùng nhóm PCT của học sinh THPT có tương quan tương đối mạnh có ý nghĩa thống kê ở tất cả các khía cạnh về kiểu nhóm, mục đích tham gia nhóm, quy định trong nhóm, và mức độ nhóm giao lưu với nhóm khác.
- 1.6. Kết quả khảo sát cũng đã cho thấy 2/3 số nhóm PCT có hỗ trợ, giúp đỡ cho thành viên có hành vi sai lệch để vượt qua hoặc khắc phục tình trạng tham gia hành vi sai lệch trong khi khoảng 1/4 số nhóm PCT tỏ thái độ tiêu cực với việc bỏ mặc thành viên đó là cách làm phổ biến nhất.
- 1.7. Mô hình hồi quy binary logistics được xây dựng phản ánh mối quan hệ tác động của 7 biến độc lập và 3 biến kiểm soát tới biến phụ thuộc là hành vi sai lệch.
- 2. Một số quan điểm định hướng rút ra từ kết quả nghiên cứu
- 2.1. Sự cần thiết của công tác nêu gương, thúc đẩy hướng mục tiêu tích cực trong vận hành các nhóm phi chính thức
- 2.2. Vai trò kiểm soát chuẩn mực xã hội của các nhóm phi chính thức đối với thành viên cần được đẩy mạnh, chú trọng phát huy
- 2.3. Nội dung giáo dục pháp luật cần được tăng cường đổi mới trong các hoạt dộng truyền thông và tiếp cận thông tin của các nhóm phi chính thức trong học sinh
- 2.4. Các loại hình nhóm phi chính thức phải được mở rộng hướng tiếp cận và sự phát triển cơ chế liên kết giữa hệ thống nhóm phi chính thức và mạng lưới các nhóm phi chính thức trong trợ giúp học sinh gặp khó khăn
- 3. Một số khuyến nghị
- 3.1. Khuyến nghị với cán bộ quản lý trong nhà trường (hiệu trưởng, giáo viên phụ trách)
- 3.2. Khuyến nghị với cán bộ công tác xã hội trường học
- 3.3. Khuyến nghị với phụ huynh và gia đình của học sinh
- 4. Kết luận