NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC CHỦ YẾU VÀ ĐỘNG THÁI TÍCH LŨY HOẠT CHẤT CỦA CÂY DÂY THÌA CANH (GYMNEMA SYLVESTRE (RETZ.) R. Br. EX SCHULT.)
DƯỢC LIỆU - DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN
Luận án tập trung nghiên cứu về cây Dây thìa canh (Gymnema sylvestre - DTC), một dược liệu có lịch sử lâu đời trong y học cổ truyền Ấn Độ để điều trị đái tháo đường. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới về thành phần hóa học và tác dụng hạ đường huyết của DTC, tại Việt Nam, các thông tin cụ thể về thành phần hóa học, đánh giá chất lượng dựa trên hoạt chất và thời điểm thu hái tối ưu cho DTC bản địa còn chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc tiêu chuẩn hóa và ứng dụng.
Mục tiêu chính của luận án là xác định cấu trúc hóa học của các thành phần chính trong lá Dây thìa canh Việt Nam và khảo sát sự biến đổi hàm lượng một số hoạt chất chính theo thời gian thu hái trong năm. Để đạt được các mục tiêu này, nghiên cứu đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất hóa học từ lá DTC bằng các phương pháp phổ hiện đại, đồng thời đánh giá tác dụng hạ đường huyết in vivo của dịch chiết toàn phần trên chuột nhắt mắc đái tháo đường type 2, và tác dụng in vitro của các chất phân lập trên enzym PTP1B và khả năng hấp thu glucose trong tế bào.
Kết quả nghiên cứu đã phân lập được 8 chất từ lá DTC Việt Nam, trong đó có 6 chất lần đầu tiên được công bố từ thực vật, và tất cả 8 chất đều có cấu trúc hóa học khác biệt so với các chất đã công bố từ Dây thìa canh Ấn Độ. Hai chất còn lại đã được báo cáo từ DTC Trung Quốc. Về tác dụng sinh học, dịch chiết DTC cho thấy khả năng hạ glucose huyết và cải thiện cấu trúc vi thể của tụy trên chuột, với hiệu quả tương đương gliclazid. Các chất 1-5 có tác dụng ức chế enzym PTP1B, trong đó chất 5 mạnh nhất và cũng là chất tăng hấp thu glucose trong tế bào 3T3-L1 mạnh nhất, cho thấy mối liên quan giữa cấu trúc và hoạt tính.
Luận án cũng là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam xây dựng phương pháp định lượng gymnemagenol, một aglycon saponin khung olean có tác dụng hạ đường huyết, và đánh giá động thái tích lũy hoạt chất này theo thời gian thu hái. Kết quả cho thấy hàm lượng gymnemagenol dao động đáng kể trong năm, đạt cao nhất vào các tháng 5, 6 và 10 (thời điểm sinh trưởng thuận lợi) và thấp nhất vào tháng 2 (mùa đông). Những đóng góp này có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ thành phần hoạt chất đặc trưng của Dây thìa canh bản địa Việt Nam, cung cấp cơ sở khoa học để tiêu chuẩn hóa dược liệu và xác định thời điểm thu hái tối ưu nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm từ DTC.