DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC
Giáo dục học (Tiểu học)
Luận án tập trung nghiên cứu về hoạt động dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực, xuất phát từ nhận định đọc là một trong những kỹ năng quan trọng hàng đầu ở Tiểu học, đặc biệt là đọc hiểu – yếu tố cốt lõi của năng lực ngôn ngữ và được quốc tế công nhận qua các chương trình đánh giá như PISA. Mặc dù có vai trò thiết yếu, việc dạy đọc hiểu ở cấp Tiểu học, nhất là lớp 4, 5, hiện chưa được chú trọng đúng mức, thường chỉ dừng lại ở việc dạy từng văn bản cụ thể mà chưa tập trung vào hình thành kỹ năng và phát triển năng lực đọc hiểu toàn diện.
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục theo Nghị quyết 29, luận án đặt mục tiêu đề xuất các biện pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực. Giả thuyết khoa học cho rằng việc áp dụng các biện pháp này, dựa trên vốn hiểu biết về tự nhiên, xã hội, năng lực ngôn ngữ nền tảng của học sinh và đặc trưng phong cách ngôn ngữ văn bản, sẽ cải thiện chất lượng, hứng thú và hiệu quả dạy học, đồng thời hình thành năng lực đọc hiểu. Để đạt được mục tiêu này, luận án thực hiện các nhiệm vụ: xác định cơ sở lí luận và thực tiễn, đề xuất biện pháp, và tổ chức thực nghiệm khoa học để kiểm chứng tính khả thi.
Về mặt lí luận, luận án góp phần làm rõ các vấn đề cơ bản của lí thuyết dạy học đọc hiểu văn bản theo tiếp cận năng lực, hệ thống hóa và phân loại ngữ liệu đọc hiểu theo phong cách chức năng, và xây dựng hệ thống kỹ năng đọc hiểu cần rèn luyện. Về mặt thực tiễn, luận án khái quát thực trạng, chỉ ra hạn chế và đề xuất hai nhóm biện pháp cụ thể, định hướng cho giáo viên trong việc thiết kế bài giảng phù hợp với các phong cách ngôn ngữ khác nhau. Kết quả thực nghiệm tại 8 trường tiểu học ở Hà Nội và Bắc Giang đã khẳng định tính khả thi của các biện pháp đề xuất, cho thấy học sinh hứng thú hơn, mạnh dạn, tự tin bày tỏ ý kiến và hồi đáp tốt về văn bản đọc hiểu.
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Đọc là một trong bốn kĩ năng sử dụng tiếng Việt và có thể nói là kĩ năng quan trọng hàng đầu đối với học sinh Tiểu học.
1.2. Vai trò của đọc hiểu một lần nữa được khẳng định khi cùng với Toán học và Khoa học, Đọc hiểu được chọn là một trong ba lĩnh vực để đánh giá năng lực học tập của học sinh trong độ tuổi 15 của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế gọi tắt là PISA.
1.3. Dạy đọc hiểu cho học sinh tiểu học được thực hiện chủ yếu thông qua phân môn Tập đọc. Tuy nhiên, vì những lí do khách quan lẫn chủ quan, dạy đọc hiểu chưa được chú trọng đúng mức. Đặc biệt, dạy đọc hiểu ở lớp 4, 5 hiện nay chỉ dừng lại ở dạy từng văn bản cụ thể, chưa chú trọng đến hình thành kĩ năng đọc, hướng tới mục tiêu phát triển năng lực đọc hiểu của học sinh.
1.4. Thực hiện tinh thần của Nghị quyết 29, đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học đang diễn ra mạnh mẽ và rộng khắp. Dạy học đọc hiểu tất yếu phải đổi mới cùng với các môn học khác trong nhà trường.
2. Mục đích nghiên cứu
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
3.2. Đối tượng nghiên cứu
4. Giả thuyết khoa học
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Xác định cơ sở lí luận của dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực.
5.2. Xác định cơ sở thực tiễn của dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực.
5.3. Đề xuất các biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực.
5.4. Tổ chức thực nghiệm khoa học bước đầu kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp đề xuất.
6. Phạm vi nghiên cứu
6.1. Phạm vi nội dung
6.2. Phạm vi địa bàn khảo sát và thực nghiệm
6.2. Phạm vi đối tượng khảo sát và thực nghiệm
6.3. Phạm vi nội dung thực nghiệm
6.4. Phạm vi thời gian khảo sát và thực nghiệm
7. Phương pháp nghiên cứu
8. Đóng góp mới của luận án
8.1. Về mặt lí luận
8.2. Về mặt thực tiễn
9. Cấu trúc của luận án
1.1. TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
1.1.1. Những nghiên cứu về đọc hiểu và dạy học đọc hiểu
1.1.2. Những nghiên cứu về năng lực và tiếp cận năng lực trong dạy học và giáo dục
1.2. LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN Ở TIỂU HỌC
1.2.1. Một số khái niệm
1.2.1.1. Văn bản
1.2.1.2. Đọc
1.2.1.3. Hiểu
1.2.1.4. Đọc hiểu
1.2.2. Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 4, 5 và quá trình đọc hiểu văn bản
1.2.3. Phong cách ngôn ngữ văn bản và việc dạy học đọc hiểu ở Tiểu học
1.2.3.1. Phong cách ngôn ngữ văn bản
1.2.3.2. Đặc điểm các loại văn bản chia theo phong cách ngôn ngữ và việc dạy học đọc hiểu ở Tiểu học
1.3. LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC
1.3.1. Một số khái niệm
1.3.1.1. Năng lực (competency)
1.3.1.2. Tiếp cận năng lực
1.3.2. Năng lực và tiếp cận năng lực trong dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5
1.3.3. Khung năng lực đọc hiểu văn bản của học sinh lớp 4, 5
1) Nhận biết và hiểu nghĩa
2) Kết nối và đánh giá thông tin
3) Vận dụng thông tin trong văn bản vào giải quyết vấn đề
1.3.4. Quan điểm kiến tạo và trải nghiệm trong dạy học đọc hiểu văn bản theo tiếp cận năng lực
1.3.5. Phương pháp và kĩ thuật dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực
2.1. ĐẶC ĐIỂM VÀ YÊU CẦU CỦA VIỆC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN CHO HỌC SINH LỚP 4, 5
2.1.1. Vị trí, nhiệm vụ của dạy học đọc hiểu ở lớp 4, 5
2.1.2. Chương trình dạy học đọc hiểu ở lớp 4, 5 hiện hành
2.1.3. Sách giáo khoa Tiếng Việt - Nội dung dạy học đọc hiểu ở lớp 4, 5 hiện hành
2.1.4. Phương pháp và kĩ thuật dạy học đọc hiểu ở lớp 4, 5
2.1.5. Tiếp cận năng lực trong dạy học đọc hiểu theo chương trình giáo dục Tiểu học hiện hành
2.2. THỰC TRẠNG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 TỪ GÓC ĐỘ TIẾP CẬN NĂNG LỰC Ở MỘT SỐ TRƯỜNG TIỂU HỌC
2.2.1. Tổ chức khảo sát thực trạng
2.2.1.1. Mục đích khảo sát
2.2.1.2. Đối tượng khảo sát
2.2.1.3. Nội dung khảo sát
2.2.1.4. Phương pháp và kĩ thuật khảo sát
2.2.1.5. Kết quả khảo sát
2.2.2. Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 qua quan sát và tổng kết kinh nghiệm dạy học
2.2.3. Nhận định chung về thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực
3.1. DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN DỰA VÀO VỐN HIỂU BIẾT VỀ TỰ NHIÊN, XÃ HỘI VÀ NĂNG LỰC NGÔN NGỮ NỀN TẢNG CỦA HỌC SINH
3.1.1. Dạy học đọc hiểu văn bản dựa vào vốn hiểu biết về tự nhiên và xã hội của học sinh
3.1.2. Dạy học đọc hiểu văn bản dựa vào năng lực ngôn ngữ nền tảng của học sinh
3.1.2.1. Khai thác, phát huy năng lực từ vựng của học sinh
3.1.2.2. Khai thác, phát huy năng lực ngữ pháp của học sinh
3.2. DẠY HỌC ĐỌC HIỂU DỰA VÀO ĐẶC TRƯNG PHONG CÁCH NGÔN NGỮ VĂN BẢN
3.2.1. Hướng dẫn học sinh kĩ thuật đọc văn bản
3.2.1.1. Hướng dẫn học sinh đọc thành tiếng văn bản
3.2.1.2. Hướng dẫn học sinh đọc thầm văn bản
3.2.2. Hướng dẫn học sinh thông hiểu nội dung văn bản
3.2.2.1. Tìm hiểu chung về văn bản đọc
3.2.2.2. Nhận diện và hiểu nghĩa văn bản
3.2.3. Kết nối và đánh giá thông tin
3.2.3.1. Kết nối và đánh giá thông tin trong văn bản
3.2.3.2. Kết nối và đánh giá thông tin ngoài văn bản
3.2.4. Vận dụng thông tin trong văn bản vào giải quyết vấn đề
3.2.4.1. Vận dụng thông tin trong văn bản vào giải quyết vấn đề trong học tập
3.2.4.2. Vận dụng thông tin trong văn bản vào giải quyết vấn đề trong đời sống
3.2.5. Thể hiện cảm xúc về văn bản đọc bằng nhiều hình thức khác nhau
3.2.6. Đọc hiểu văn bản mới
4.1. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM
4.1.1. Mục đích thực nghiệm thăm dò
4.1.2. Mục đích thực nghiệm tác động
4.2. ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA BÀN, THỜI GIAN THỰC NGHIỆM
4.2.1. Đối tượng thực nghiệm
4.2.2. Địa bàn thực nghiệm
4.2.3. Thời gian thực nghiệm
4.3. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM
4.3.1. Tiêu chí chọn bài thực nghiệm
4.3.2. Thiết kế bài giảng thực nghiệm
4.4. PHƯƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT TIẾN HÀNH
4.4.1. Thực nghiệm thăm dò
4.4.1.1. Chuẩn bị thực nghiệm thăm dò
4.4.1.2. Tiến hành thực nghiệm thăm dò
4.4.1.3. Khảo sát sau thực nghiệm thăm dò
4.4.1.4. Kết quả thực nghiệm thăm dò
4.4.1.5. Điều chỉnh nội dung thực nghiệm
4.4.2. Thực nghiệm tác động
4.4.2.1. Chuẩn bị thực nghiệm tác động
4.4.2.2. Tiến hành thực nghiệm tác động
4.4.2.3. Khảo sát sau thực nghiệm tác động
4.4.2.4. Kết quả thực nghiệm tác động
4.4.2.5. Nhận định về thực nghiệm tác động
4.5. NHẬN ĐỊNH CHUNG VỀ THỰC NGHIỆM
1.1. Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 4/11/2013 tại Hội nghị lần thứ 8 khoá XI của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ đạo quá trình giáo dục phải chuyển mạnh từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực. Vì thế, việc nghiên cứu dạy học đọc hiểu văn bản lớp 4, 5 theo tiếp cận năng lực của học sinh không chỉ có ý nghĩa trong dạy đọc hiểu văn bản nói chung mà còn có ý nghĩa gợi ra nhiều vấn đề cho dạy học Tiếng Việt và các môn học khác trong nhà trường Tiểu học.
1.2. Luận án đã tổng kết lại quan điểm của một số nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về dạy học đọc hiểu cũng như dạy học và giáo dục theo tiếp cận năng lực cho học sinh Tiểu học. Trong phần cơ sở lí luận, chúng tôi cũng quan tâm đến lí luận về dạy học đọc hiểu văn bản và dạy học đọc hiểu văn bản theo tiếp cận năng lực. Từ đó, luận án khẳng định việc dạy học đọc hiểu văn bản cho học sinh lớp 4, 5 dựa trên vốn hiểu biết về tự nhiên, xã hội và năng lực ngôn ngữ nền tảng của học sinh; dạy học đọc hiểu văn bản dựa vào đặc trưng phong cách ngôn ngữ văn bản là một cách tiếp cận nhằm phát triển năng lực của học sinh.
1.3. Chúng tôi đã tiến hành tìm hiểu thực trạng dạy và học đọc hiểu ở lớp 4 và lớp 5. Kết quả cho thấy, việc xác định vị trí, mục tiêu cũng như xây dựng chương trình, nội dung và thực tiễn dạy đọc hiểu văn bản ở lớp 4, 5, bên cạnh những thành công vẫn còn một số tồn tại. Đặc biệt, cả giáo viên và học sinh đều chưa thật hứng thú vì giờ học nào cũng học theo một quy trình thống nhất, nội dung câu hỏi, bài tập cũng như các hoạt động trong giờ đọc hiểu chưa thật phong phú, học sinh còn phải luyện đọc thành tiếng nhiều, chưa có nhiều thời gian tìm hiểu bài,...
1.4. Góp phần hạn chế những tồn tại trên, luận án đã đề xuất dạy học đọc hiểu văn bản thông qua các hoạt động phong phú, đa dạng dựa vào vốn hiểu biết về tự nhiên, xã hội và năng lực ngôn ngữ nền tảng của học sinh cũng như dựa vào đặc trưng phong cách ngôn ngữ văn bản.
1.5. Tính khả thi của các biện pháp đề xuất đã được khẳng định qua việc dạy học thực nghiệm tại 8 trường Tiểu học ở Hà Nội và Bắc Giang. Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh hứng thú hơn với các hoạt động đọc hiểu phong phú, đa dạng, các em mạnh dạn, tự tin bày tỏ ý kiến và hồi đáp tốt về văn bản đọc hiểu.
1. Đối với các cơ quan quản lí, chỉ đạo chuyên môn
2. Đối với giáo viên