Tên luận án:
TÍNH LIÊN VĂN BẢN TRONG TRUYỀN THUYẾT VỀ CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG TRÊN VÙNG ĐẤT THỪA THIÊN HUẾ
Ngành:
Lý luận văn học
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Tính liên văn bản trong truyền thuyết về chủ đề tôn giáo, tín ngưỡng trên vùng đất Thừa Thiên Huế" của Hoàng Hữu Phước, được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế vào năm 2025, thuộc ngành Lý luận văn học. Công trình này nhận diện truyền thuyết ở Thừa Thiên Huế như một thực thể văn hóa động, hình thành trong không gian địa văn hóa đặc biệt nơi lịch sử, chính trị và tôn giáo giao thoa liên tục. Luận án sử dụng lí thuyết liên văn bản làm khung phân tích chính, coi truyền thuyết là văn bản "động" gắn với niềm tin, cho phép nhận diện cơ chế dung hợp hoặc đối kháng giữa các hệ hình tôn giáo và giải thích tính đa tầng của truyền thuyết Huế theo cả chiều lịch đại và đồng đại.
Mục tiêu chính của nghiên cứu là nhận diện các đặc điểm của đời sống tín ngưỡng tôn giáo Thừa Thiên Huế thông qua phân tích tính liên văn bản của truyền thuyết trong các hình thức ngôn từ và phi ngôn từ. Luận án đặc biệt chú trọng quá trình giao thoa và tiếp biến văn hóa trong tự sự dân gian, từ đó đề xuất mô hình tiếp cận liên văn bản cho các truyền thuyết mang tính dung hợp văn hóa ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở truyền thuyết Thừa Thiên Huế liên quan tôn giáo và tín ngưỡng, tiếp cận trên ba bình diện: lịch sử, tự sự dân gian và thực hành nghi lễ cùng diễn xướng văn hóa, dựa trên sử liệu Hán Nôm, sưu tập văn học dân gian và kết quả điền dã.
Kết quả nghiên cứu chứng minh truyền thuyết Thừa Thiên Huế là các điểm nút trong mạng lưới diễn ngôn động, vận hành qua ba chiều kích lịch sử, tự sự dân gian, nghi lễ và diễn xướng. Luận án làm rõ cơ chế "ám chỉ" và "đối thoại" của truyền thuyết với lịch sử, vai trò của "cận văn bản" như hoành phi, văn bia, sắc phong và tin đồn trong việc hợp thức hóa niềm tin. Đồng thời, phân tích hệ nhân vật, motif, type, quá trình linh thiêng hóa và địa phương hóa, chỉ ra sự đan kết thể loại giữa thần thoại, cổ tích, thần phả, sử kí. Truyền thuyết được tái hiện và biến đổi trong lễ hội, hò Bả Trạo, hầu Huế, qua đó kiến tạo cấu trúc nghi lễ và ký ức cộng đồng, góp phần định hình căn tính tín ngưỡng và văn hóa của Huế.
Mục lục chi tiết:
- 1. Lý do chọn đề tài
- 2. Mục tiêu nghiên cứu
- 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- 4. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
- 5. Phương pháp nghiên cứu
- 6. Đóng góp của luận án
- 7. Cấu trúc của luận án
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÍ LUẬN VỀ TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỀN THUYẾT VÀ LƯỢC SỬ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG TRÊN VÙNG ĐẤT THỪA THIÊN HUẾ.
- 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
- 1.1.1. Tổng quan các công trình sưu tầm và nghiên cứu về văn học dân gian ở Thừa Thiên Huế
- 1.1.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu về mối liên hệ giữa truyền thuyết và tôn giáo, tín ngưỡng.
- 1.1.4. Tổng quan các công trình nghiên cứu về truyện kể dân gian từ lí thuyết Liên văn bản
- 1.2. Quá trình “vận động” của văn bản truyền thuyết.
- 1.2.1. Hình thành truyền thuyết từ chất liệu lịch sử
- 1.2.2. Lưu truyền truyền thuyết với tư cách là một thể loại tự sự dân gian.
- 1.2.3. Diễn giải truyền thuyết thông qua nghi lễ và diễn xướng
- 1.2.4. Lí thuyết liên văn bản: Giải mã diễn trình kiến tạo và diễn giải ý nghĩa của truyền thuyết.
- 1.3. Lược sử bối cảnh tôn giáo và tín ngưỡng tại Thừa Thiên Huế
- 1.3.1. Thời kì hỗn dung tín ngưỡng Sa Huỳnh – Chăm Pa và Ấn Độ giáo (trước năm 1306).
- 1.3.2. Thời kì tiếp biến và Việt hóa tôn giáo, tín ngưỡng (1306 – 1802)
- 1.3.3. Thời kì thể chế hóa và đối thoại tôn giáo, tín ngưỡng (1802 – 1945)
CHƯƠNG 2: TÍNH LIÊN VĂN BẢN TRONG TRUYỀN THUYẾT THỪA THIÊN HUẾ VỀ CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG TỪ GÓC NHÌN LỊCH SỬ
- 2.1. Truyền thuyết và vấn đề “ám chỉ”, “đối thoại” liên văn bản với lịch sử
- 2.1.1. “Ám chỉ” lịch sử: Kích hoạt kí ức trong tâm thức dân gian
- 2.1.2. “Đối thoại” với lịch sử: Diễn giải quá khứ từ góc nhìn cộng đồng.
- 2.2. Truyền thuyết và “cận văn bản” diễn giải lịch sử
- 2.2.1. ““Ngưỡng cửa tiếp nhận” của truyền thuyết: Hoành phi, câu đối, văn bia
- 2.2.2. “Định khung tiếp nhận” của truyền thuyết: Sắc phong và tin đồn
CHƯƠNG 3: TÍNH LIÊN VĂN BẢN TRONG TRUYỀN THUYẾT THỪA THIÊN HUẾ VỀ CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG TỪ GÓC NHÌN TỰ SỰ DÂN GIAN
- 3.1. “Chuyển vị” nhân vật trong truyền thuyết
- 3.1.1. Diễn trình “linh thiêng hóa” sự vật thành nhiên thần
- 3.1.2. Cơ chế “địa phương hóa” các vị thần ngoại lai
- 3.2. Biến đổi Type và Motif trong truyền thuyết
- 3.2.1. Motif “Ngài hóa” dưới ảnh hưởng của tín ngưỡng bản địa
- 3.2.2. Type “đầu thai chuyển thế” trong hệ tư tưởng Tam giáo
- 3.3. Đan kết thể loại trong truyền thuyết.
- 3.3.1. Hợp dung giữa các thể loại tự sự dân gian trong truyền thuyết
- 3.3.2. Tương tác giữa truyền thuyết dân gian và các thể loại tự sự của văn học trung đại
CHƯƠNG 4: TÍNH LIÊN VĂN BẢN TRONG TRUYỀN THUYẾT THỪA THIÊN HUẾ VỀ CHỦ ĐỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG TỪ GÓC NHÌN THỰC HÀNH NGHI LỄ VÀ DIỄN XƯỚNG DÂN GIAN
- 4.1. Truyền thuyết trong các lễ hội dân gian
- 4.1.1. Truyền thuyết trong tiến trình kiến tạo cấu trúc Nghi lễ
- 4.1.2. Truyền thuyết như diễn ngôn diễn giải bối cảnh Hội lễ
- 4.2. Truyền thuyết qua các hình thức diễn xướng dân gian
- 4.2.1. Truyền thuyết vùng biển trong diễn xướng hò Bả Trạo
- 4.2.2. Truyền thuyết về Mẫu trong trình diễn Hầu Huế
PHẦN KẾT LUẬN
CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN