QUYỀN TỰ DO LẬP HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Luật hiến pháp và hành chính
Quyền Tự do Lập hội (TDLH) là một vấn đề cơ bản, không quá mới ở Việt Nam, được nhận thức xuất phát từ quan điểm về "hội" (không bao gồm 06 tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức tín ngưỡng, tổ chức tôn giáo). Quyền TDLH tuy có những đặc điểm riêng biệt so với các quyền chính trị khác nhưng cũng có mối liên hệ chặt chẽ với một số quyền chính trị cơ bản như quyền tự do hội họp, tự do ngôn luận, tự do liên kết của người lao động. Chính sách của Đảng và hệ thống pháp luật của nhà nước đã quan tâm, có nhiều văn bản điều chỉnh trực diện và liên quan đến quyền TDLH về chủ thể, giới hạn quyền, điều kiện thực hiện quyền. Thực tiễn cho thấy cơ chế về quyền TDLH đã tồn tại và đạt được những thành công nhất định trong việc ghi nhận, tôn trọng và có biện pháp bảo đảm đối với quyền TDLH khi bị xâm hại.
Tuy nhiên, hệ thống pháp luật và thực tiễn thực thi quyền TDLH ở Việt Nam vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập. Các quy định pháp luật còn chồng chéo, không đồng bộ và thiếu hụt những quy định quan trọng về quyền TDLH, đặc biệt là Luật về Hội đã được soạn thảo từ nhiều năm nhưng vẫn chưa được ban hành. Nhà nước còn quá coi trọng việc quản lý nhà nước (QLNN) đối với hội và quyền TDLH; cán bộ, công chức và ngay cả công dân, hội viên cũng chưa có tư duy hiện đại trong tiếp cận quyền TDLH. Khi quyền TDLH bị vi phạm, cũng chưa có cơ quan chuyên biệt về nhân quyền để bảo vệ. Những hạn chế này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm nhận thức của các chủ thể về hội và quyền TDLH, giới hạn quyền còn có độ vênh nhất định so với quan niệm chung của thế giới; quan điểm lập pháp trong xây dựng pháp luật về hội chưa thực sự minh định, nghiêng nhiều hơn về khía cạnh QLNN; thiếu nhiều điều kiện cần thiết để bảo đảm quyền TDLH được thực hiện trong thực tế; và sự lúng túng trong lựa chọn mô hình tổ chức bảo đảm, bảo vệ quyền con người nói chung, quyền TDLH nói riêng.
Tôn trọng, thúc đẩy và bảo vệ quyền TDLH là mục tiêu chung của nhà nước và toàn xã hội. Để đạt được mục tiêu này, luận án đề xuất cần đổi mới tư duy nhận thức về quyền TDLH bằng cách tăng cường tuyên truyền, phổ biến và giáo dục nhân quyền và pháp luật về nhân quyền, trong đó có quyền TDLH. Đồng thời, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền TDLH mà trọng tâm là nhanh chóng ban hành Luật về Hội. Công tác QLNN đối với hội cũng cần được nâng cao theo hướng bảo đảm quyền TDLH của công dân, và xây dựng tốt các điều kiện đảm bảo quyền cả về nhân lực và vật lực để có thể hiện thực hóa quyền TDLH trên thực tế.