NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ TÁC DỤNG KHÁNG MỘT SỐ DÒNG TẾ BÀO UNG THƯ CỦA RỄ CÂY ĐAN SÂM (SALVIA MILTIORRHIZA BUNGE), HỌ HOA MÔI (LAMIACAE)
DƯỢC LIỆU - DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN
Luận án tập trung nghiên cứu cây Đan sâm (Salvia miltiorrhiza Bunge), thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), một dược liệu quý được di thực vào Việt Nam từ Trung Quốc. Trong Đông y, Đan sâm được sử dụng để bổ máu và điều trị bệnh tim mạch. Gần đây, tác dụng chống ung thư của Đan sâm, đặc biệt là thành phần Tanshinon, thu hút sự quan tâm nhưng còn ít nghiên cứu ở Việt Nam về thành phần hóa học và hoạt tính chống ung thư của loài cây này.
Mục tiêu của nghiên cứu là xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất, hàm lượng các Tanshinon chính, và đánh giá tác dụng chống ung thư in vitro của cao chiết cũng như các hợp chất phân lập từ rễ Đan sâm.
Về hóa học, luận án đã chiết xuất và phân lập 17 hợp chất từ rễ Đan sâm thu hái tại Sa Pa, Việt Nam. Trong đó, 03 hợp chất (acid 7β,24-dihydroxy ursolic, acid 24-hydroxy corosolic, iriflophenon 2-O-α-L-rhamnopyranosid) lần đầu tiên được phân lập từ chi Salvia, và 04 hợp chất (acid maslinic, acid asiatic, ethyl rosmarinat, ethyl salvianolat A) lần đầu tiên được tìm thấy từ cây Đan sâm (S. miltiorrhiza). Luận án cũng xây dựng phương pháp định tính, định lượng đồng thời 03 Tanshinon chính (tanshinon I, tanshinon IIA, cryptotanshinon) trong dược liệu Đan sâm, với ưu điểm đơn giản, nhanh chóng và chính xác.
Về tác dụng sinh học, cao chiết ethanol và cao phân đoạn n-hexan từ rễ Đan sâm cho thấy khả năng ức chế sự phát triển tế bào ung thư máu HL-60. Các hợp chất Tanshinon (dihydrotanshinon I, trijuganon C, trijuganon B, cryptotanshinon, tanshinon IIA, tanshinon I) có tác dụng ức chế trên các dòng tế bào ung thư máu HL-60, Jurkat và U937. Đặc biệt, trijuganon C (2) thể hiện tác dụng ức chế mạnh nhất trên cả 3 dòng tế bào này (IC50 lần lượt là 6,1; 8,9 và 13,4 μM), và cũng có tác dụng tốt trên nhiều dòng tế bào ung thư khác (đường ruột, tuyến tiền liệt, vú, phổi) với IC50 dưới 16,7 μM mà không gây độc cho tế bào thường. Hợp chất iriflophenon 2-O-α-L-rhamnopyranosid (13) cũng cho tác dụng mạnh trên HL-60 (IC50=8,9 µM). Nghiên cứu đã chứng minh trijuganon C (2) ức chế sự phát triển của tế bào ung thư HL-60 thông qua việc kích thích quá trình apoptosis, bao gồm sự ngưng tụ chromatin, phân mảnh DNA, hoạt hóa protein PARP và các caspase-3, 8, 9, cùng với sự giải phóng protein cytochrome c từ ty thể. Quá trình apoptosis này xảy ra theo cả hai cơ chế ngoại bào (kích hoạt caspase) và cơ chế ty thể.
Kết quả tổng hợp cho thấy trijuganon C (2) là một nguyên liệu rất tiềm năng cho các nghiên cứu phát triển thuốc chống ung thư máu. Luận án đề xuất tiếp tục nghiên cứu cơ chế và tác dụng chống ung thư in vivo của trijuganon C (2), đánh giá hàm lượng trong Đan sâm Việt Nam, và phát triển chế phẩm từ Đan sâm.