NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER (Hypericum hookerianum Wight. and Arn., Họ Ban - Hypericaceae)
Dược liệu - Dược học cổ truyền
Luận án "NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER (Hypericum hookerianum Wight. and Arn., Họ Ban - Hypericaceae)" được thực hiện nhằm mục tiêu xác định đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và đánh giá tác dụng sinh học của cây Ban hooker thu hái tại Sa Pa, Lào Cai. Cây Ban hooker thuộc chi Hypericum, đã được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số quốc gia nhưng chưa có nghiên cứu chuyên sâu tại Việt Nam.
Về đặc điểm thực vật, luận án đã mô tả đầy đủ đặc điểm hình thái bên ngoài, vi phẫu và đặc điểm bột của các bộ phận cây Ban hooker, đồng thời khẳng định tên khoa học của mẫu nghiên cứu là Hypericum hookerianum Wight. and Arn., thuộc họ Ban (Hypericaceae).
Về thành phần hóa học, bằng phương pháp sắc ký, 37 hợp chất (HH1 – HH37) đã được phân lập từ phần trên mặt đất của cây. Trong số đó, 11 hợp chất (HH6, HH7, HH11–HH16, HH24, HH31 và HH37) có thể là lần đầu tiên được tìm thấy trong chi Hypericum, và 36 hợp chất (trừ HH4) có thể là lần đầu tiên được phân lập từ loài H. hookerianum. Các hợp chất này được xác định cấu trúc dựa trên phổ khối lượng và phổ cộng hưởng từ hạt nhân.
Về tác dụng sinh học, nghiên cứu đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa, bảo vệ gan và bảo vệ tế bào thần kinh. Kết quả cho thấy cao phân đoạn ethyl acetat (BHE) có tác dụng dọn gốc tự do DPPH và superoxid tốt nhất với giá trị IC50 lần lượt là 17,92 và 7,39 µg/mL. Cao tổng methanol (BHM) và BHE cũng thể hiện tác dụng bảo vệ gan trên mô hình gây tổn thương gan cấp bằng paracetamol, với BHM làm giảm hoạt độ AST, ALT và tăng hoạt độ GSH, SOD. Đặc biệt, các cao chiết methanol, n-hexan, ethyl acetat và n-butanol đều có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh HT22 bị gây độc bởi glutamat. Trong số các hợp chất phân lập, HH12 (4-hydroxy-2,6,4'-trimethoxydihydrochalcon) cho tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh HT22 tốt nhất (EC50 = 1,48 µM), và đây là công bố đầu tiên về tác dụng này của HH12, HH31, HH36. Ngoài ra, HH1 (chipericumin D), HH15 (sesamin) và HH16 (piperitol) cũng thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào u nguyên bào thần kinh SH-SY5Y bị gây độc bởi 6-OHDA với tỷ lệ tế bào sống sót cao.
Luận án đã tạo cơ sở khoa học quan trọng, gợi mở hướng phát triển các chế phẩm bảo vệ sức khỏe và dược phẩm từ cây Ban hooker, đặc biệt là tiềm năng trong điều trị các bệnh liên quan đến thoái hóa thần kinh.