NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC SINH SẢN VÀ SẢN XUẤT GIỐNG NHÂN TẠO NGHÊU LỤA Paphia undulata (Born, 1780)
NUÔI TRỒNG THỦY SẢN
Nghêu lụa (Paphia undulata) thuộc họ nghêu Veneridae, là loài động vật thân mềm hai mảnh vỏ có hàm lượng dinh dưỡng và giá trị kinh tế cao. Thịt nghêu lụa chứa 12,8% protein, 46,21% axit amin (trong đó 34,67% là axit amin thiết yếu), 51,9% axit béo chưa bão hòa (với 32,8% DHA và EPA), cùng với hàm lượng taurine và Kali cao. Trên thế giới, nghêu lụa là đối tượng khai thác chính ở nhiều quốc gia như Malaysia, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Philippines. Tại Việt Nam, các loài thân mềm hai mảnh vỏ có giá trị kinh tế cao và là mặt hàng xuất khẩu mũi nhọn. Tuy nhiên, nghêu lụa chủ yếu được khai thác ở các tỉnh ven biển miền Trung và Tây Nam Bộ, chưa có hoạt động nuôi thương phẩm quy mô lớn, dẫn đến sản lượng không ổn định và thiếu hụt nguồn cung. Các nghiên cứu về nghêu lụa ở Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào đặc điểm phân bố, sinh trưởng, hiện trạng khai thác và thông tin ban đầu về mùa vụ sinh sản, chưa có nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống về đặc điểm sinh học sinh sản và kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo.
Luận án này được thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, với mục tiêu tổng quát là xác định các thông số kỹ thuật thích hợp trong sản xuất giống, làm cơ sở khoa học để xây dựng quy trình kỹ thuật sản xuất giống nghêu lụa tại Khánh Hòa. Các mục tiêu cụ thể bao gồm xác định đặc điểm sinh học sinh sản của nghêu lụa và hệ thống các thông số kỹ thuật cho quá trình nuôi vỗ, kích thích sinh sản, ương nuôi ấu trùng và nghêu giống. Nghiên cứu được thực hiện tại Trường Đại học Nha Trang từ năm 2017 đến 2019.
Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng nghêu lụa có quá trình phát triển tuyến sinh dục trải qua 5 giai đoạn, tỷ lệ giới tính đực:cái là 1,00:1,08. Loài này có khả năng sinh sản quanh năm nhưng tập trung vào 2 mùa vụ chính (tháng 4-5 và tháng 9-10). Kích thước thành thục sinh dục lần đầu là 43 mm đối với nghêu đực và 44 mm đối với nghêu cái. Sức sinh sản tuyệt đối trung bình đạt 1.137.467 trứng/cá thể. Điều kiện môi trường tối ưu cho quá trình phát triển ấu trùng (qua 4 giai đoạn trong khoảng 25 ngày) là độ mặn 30-31‰, pH 7,5-8,5, ôxy hòa tan ≥ 5 mg/L và nhiệt độ 28-29°C.
Về kỹ thuật sản xuất giống, vi tảo (Chlorella sp., I. galbana) là thức ăn phù hợp nhất cho nuôi vỗ thành thục nghêu lụa, cùng điều kiện chiếu sáng 500-3.000 lux. Phương pháp sốc nhiệt được xác định là tối ưu để kích thích sinh sản. Đối với ương nuôi ấu trùng giai đoạn trôi nổi, điều kiện thích hợp nhất là độ mặn 31‰, mật độ ương 1-3 con/mL và thức ăn là vi tảo (N. oculata, Chlorella sp., I. galbana). Giai đoạn ấu trùng sống đáy và nghêu giống, độ mặn 31‰ kết hợp thức ăn vi tảo hoặc hỗn hợp vi tảo/thức ăn tổng hợp (Lansy, Frippak), mật độ ương 2 con/cm² trong bể không chất đáy cho kết quả tốt nhất. Phương pháp vận chuyển nghêu giống tối ưu là vận chuyển kín ở nhiệt độ 25-26°C, mật độ 10.000 con/túi trong 6 giờ, giúp đạt tỷ lệ sống cao và tiêu hao ôxy thấp.
Luận án đã thành công trong việc xây dựng quy trình kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo nghêu lụa tại Khánh Hòa và ứng dụng vào sản xuất, thu được tổng cộng 17,37 triệu con giống (cỡ 3-5 mm) sau 3 đợt, với năng suất trung bình 190.000 con/m². Công trình này là nghiên cứu có hệ thống và đầy đủ nhất về nghêu lụa lần đầu tiên được công bố ở Việt Nam, từ đặc điểm sinh học sinh sản đến kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác giảng dạy, nghiên cứu, xây dựng chính sách bảo vệ và khai thác bền vững nguồn lợi, cũng như phát triển nghề nuôi thương phẩm, góp phần giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho người dân ven biển.