NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG CÁC LOÀI THỰC VẬT CÓ TINH DẦU Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIỂN PÙ HOẠT, TỈNH NGHỆ AN
Thực vật học (Mã số: 9.42.01.11), thuộc Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Sinh học
Luận án "Nghiên cứu đa dạng các loài thực vật có tinh dầu ở Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An" được thực hiện nhằm điều tra, đánh giá đa dạng và tiềm năng ứng dụng của nhóm thực vật này. Tinh dầu thực vật có vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp chế biến (dược phẩm, thực phẩm, hóa mỹ phẩm) và nhu cầu sử dụng hàng ngày. Việt Nam hiện có khoảng 12.000 loài thực vật có mạch, trong đó khoảng 650 loài chứa tinh dầu. Tuy nhiên, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt (tổng diện tích 90.741 ha) chưa có công trình nghiên cứu toàn diện về đa dạng thực vật có tinh dầu.
Mục tiêu của nghiên cứu là điều tra, thu thập mẫu thực vật, xác định tên khoa học và lập danh lục các loài thực vật có tinh dầu; đánh giá tính đa dạng về thành phần loài; và thử hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định, kháng ấu trùng muỗi của một số loài được phân tích thành phần hóa học tinh dầu.
Kết quả nghiên cứu đã xác định được 496 loài và thứ, thuộc 177 chi, 52 họ của hai ngành thực vật có mạch là Ngọc lan (Magnoliophyta) và Thông (Pinophyta) tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt. Luận án đã bổ sung 3 loài mới cho Hệ Thực vật Việt Nam: Lãnh công quảng tây (Fissistigma kwangsiensis Tsiang & P. T. Li), Ngải tiên (Hedychium villosum var. tenuiflorum Wall. ex Baker) và Gừng lá bắc cong (Zingiber recurvatum S. Q. Tong & Y. M. Xia).
Các loài cây có tinh dầu được phân loại theo 5 dạng thân chính: gỗ lớn (140 loài), gỗ nhỏ (134 loài), bụi (79 loài), leo trườn (15 loài) và thân thảo (128 loài). Ngoài giá trị về tinh dầu, 496 loài này còn có các giá trị sử dụng khác như làm thuốc (279 loài), lấy gỗ (115 loài), ăn được (55 loài), làm cảnh (23 loài), gia vị (16 loài), dầu béo (14 loài) và cho độc, nhựa, tannin (6 loài). Nghiên cứu cũng đánh giá tình trạng bảo tồn của 35 loài nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam (2007), 10 loài theo Nghị định số 84/2021-CP và 29 loài theo IUCN (2021).
Về thành phần hóa học, 34 mẫu thuộc 25 loài trong 6 họ (Na, Cúc, Long não, Ngọc lan, Cỏ roi ngựa, Gừng) đã được xác định hàm lượng và thành phần tinh dầu, với 15 loài được nghiên cứu lần đầu. Hoạt tính sinh học của 23 mẫu tinh dầu đã được kiểm định khả năng kháng vi sinh vật, cho thấy tất cả đều có hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định, đặc biệt là chủng vi khuẩn Gram (+). Ngoài ra, 18 mẫu tinh dầu từ 17 loài cũng được thử hoạt tính kháng ấu trùng muỗi, ghi nhận khả năng kháng đối với ấu trùng muỗi Aedes aegypti, Aedes albopictus và Culex quinquefasciatus.
Những kết quả này cung cấp dẫn liệu khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn, phát triển và khai thác bền vững nguồn tài nguyên thực vật có tinh dầu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt, góp phần vào việc tạo nguồn thu và cải thiện đời sống người dân địa phương.