Tên luận án:
Hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam
Ngành:
Văn học Việt Nam
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam" của Nông Văn Ngoan, hoàn thành năm 2019, khảo sát một hiện tượng văn học độc đáo nhưng phổ quát: sự tồn tại song hành của hai ngôn ngữ (chữ Hán và chữ Nôm) trong sáng tác văn chương Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX. Hiện tượng này không chỉ là đặc điểm riêng của văn học Việt Nam mà còn tương đồng với các nền văn học trong khu vực chịu ảnh hưởng văn hóa chữ Hán (Triều Tiên/Hàn Quốc, Nhật Bản) và văn học phương Tây trung đại (sử dụng tiếng Latinh).
Nghiên cứu chỉ ra rằng hiện tượng song ngữ được hình thành trên các tiền đề lịch sử, xã hội, văn hóa, tư tưởng, thẩm mĩ, văn học và ngôn ngữ học. Sau khi nước Việt độc lập từ thế kỷ X, chữ Hán được sử dụng rộng rãi, và đến khoảng cuối thế kỷ XIII, chữ Nôm bắt đầu được ghi nhận trong sáng tác. Từ thế kỷ XV trở đi, hai thành phần văn học chữ Hán và chữ Nôm cùng tồn tại và phát triển, tạo nên một hiện tượng song ngữ rất đặc trưng.
Quá trình phát triển của hiện tượng song ngữ được chia thành ba giai đoạn: giai đoạn mở đầu (thế kỷ X - XIV) chủ yếu là chữ Hán, Nôm xuất hiện cuối thế kỷ XIII; giai đoạn phát triển nở rộ (thế kỷ XV - XVII) với sự Việt hóa thành công thơ Đường luật và sự ra đời của nhiều thi tập Nôm lớn bởi các tác giả như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm; và giai đoạn đỉnh cao (thế kỷ XVIII - XIX) với sự ưu thế của tiếng Việt, chữ Nôm và các thể loại văn học nội sinh như truyện thơ, ngâm khúc, hát nói.
Luận án cũng làm rõ tính chất "song ngữ bất bình đẳng", nơi chữ Hán thường được dùng cho các đề tài lớn, trang trọng, trong khi chữ Nôm dành cho những vấn đề giản dị, đời thường. Tuy nhiên, các tác giả lớn như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến đã thể hiện sự dụng công và sáng tạo sâu sắc trong cả tác phẩm chữ Nôm, coi cả hai loại hình đều là văn chương đích thực. Hiện tượng song ngữ còn được phân tích trên phương diện thể loại (từ văn học chức năng đến văn học nghệ thuật) và ngôn ngữ (sự tồn tại độc lập và mối quan hệ ảnh hưởng qua lại giữa yếu tố Hán và Nôm, với chiều Hán sang Nôm mạnh mẽ hơn).
Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn toàn diện, hệ thống về hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam, đặt nền móng cho các hướng nghiên cứu chuyên sâu hơn trong tương lai, cả trong nước và trên bình diện khu vực, quốc tế.
Mục lục chi tiết:
-
MỞ ĐẦU
- 1. Lí do chọn đề tài
- 1.1. Về khoa học
- 1.2. Về thực tiễn
- 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- 2.1. Mục đích nghiên cứu
- 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- 3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
- 3.1. Đối tượng nghiên cứu
- 3.2. Phạm vi nghiên cứu
- 3.2.1. Phạm vi tư liệu
- 3.2.2. Phạm vi khoa học
- 4. Phương pháp nghiên cứu
- 4.1. Phương pháp nghiên cứu văn học sử
- 4.2. Phương pháp nghiên cứu liên ngành (Văn học – ngôn ngữ – văn hóa – xã hội học)
- 4.3. Phương pháp nghiên cứu so sánh văn học
- 4.4. Phương pháp nghiên cứu thi pháp học
- 4.5. Phương pháp loại hình
- 5. Đóng góp mới của luận án
- 6. Cấu trúc của luận án
-
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
- 1.1. GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ
- 1.1.1. Khái niệm song ngữ
- 1.1.2. Hiện tượng song ngữ trong văn học
- 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI
- 1.2.1. Nghiên cứu đặc điểm văn học trung đại Việt Nam đề cập tới hiện tượng song ngữ
- 1.2.2. Nghiên cứu thi pháp văn học trung đại Việt Nam đề cập tới hiện tượng song ngữ
- 1.2.3. Nghiên cứu các tác giả sáng tác bằng song ngữ
- 1.2.4. Nghiên cứu so sánh hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam với văn học các nước khu vực văn hóa chữ Hán thời trung đại
- 1.3. CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
- 1.3.1. Lí thuyết liên ngành ngôn ngữ và văn học
- 1.3.2. Lí thuyết liên ngành văn hoá và văn học
- 1.3.3. Lí thuyết so sánh văn học
- 1.3.4. Lý thuyết loại hình học
-
Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 2.1. CƠ SỞ LỊCH SỬ - XÃ HỘI, TƯ TƯỞNG - VĂN HOÁ - VĂN HỌC CỦA HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ
- 2.1.1. Tiền đề lịch sử - xã hội
- 2.1.2. Tiền đề văn hóa, tư tưởng
- 2.1.3. Tiền đề văn học
- Tiền đề ngôn ngữ
- Tiền đề thể loại
- 2.2. ĐẶC ĐIỂM HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 2.2.1. Tính chất đa thành phần của hiện tượng song ngữ
- 2.2.2. Tính chất bất bình đẳng của hiện tượng song ngữ
- 2.3. CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 2.3.1. Giai đoạn văn học từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV
- 2.3.2. Giai đoạn văn học từ thế kỉ XV đến hết thế kỉ XVII
- 2.3.3. Giai đoạn văn học từ thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX
- 2.4. HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ CỦA VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH VĂN HỌC KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ
-
Chương 3: LOẠI HÌNH TÁC GIẢ SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 3.1. GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ TÁC GIẢ VÀ LOẠI HÌNH TÁC GIẢ VĂN HỌC
- 3.1.1. Khái niệm loại hình và loại hình tác giả văn học
- 3.1.2. Các kiểu loại tác giả trong văn học trung đại Việt Nam
- 3.2. NGHIÊN CỨU MỘT SỐ TÁC GIẢ SONG NGỮ TIÊU BIỂU TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 3.3. ĐẶC ĐIỂM CỦA LOẠI HÌNH TÁC GIẢ SONG NGỮ
- 3.4. SỰ ĐA DẠNG VÀ THỐNG NHẤT TRONG NHẬN THỨC VỀ TÌNH TRẠNG SONG NGỮ CỦA KIỂU TÁC GIẢ SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 3.4.1. Sự đa dạng trong nhận thức về tình trạng song ngữ của kiểu tác giả song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam
- 3.4.2. Sự thống nhất trong nhận thức về tình trạng song ngữ của kiểu tác giả song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam
-
Chương 4: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỂ LOẠI VÀ NGÔN NGỮ DƯỚI GÓC NHÌN CỦA HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 4.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỂ LOẠI DƯỚI GÓC NHÌN TỪ HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ
- 4.1.1. Sự phát triển thể loại nhìn từ hiện tượng song ngữ
- 4.1.2. Hiện tượng song ngữ ở các thể loại văn học tiếp thu từ văn học Trung Quốc
- 4.2. HIỆN TƯỢNG SONG NGỮ VỚI NGÔN NGỮ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
- 4.2.1. Quá trình phát triển của hiện tượng song ngữ trong văn học trung đại Việt Nam từ phương diện ngôn ngữ
- 4.2.2. Vấn đề xử lí các yếu tố ngoại nhập và nội sinh trên phương diện ngôn ngữ ở hiện tượng song ngữ