Tên luận án:
Dạy học Văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa
Ngành:
Lý luận và Phương pháp dạy học Bộ môn Ngữ văn
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Dạy học Văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa" của Dương Mộng Tuấn, được thực hiện tại Trường Đại học Trà Vinh, tập trung vào ngành Lý luận và Phương pháp dạy học, Bộ môn Ngữ văn. Đề tài xuất phát từ thực trạng việc dạy học văn học viết Nam Bộ (VHVNB) từ góc nhìn văn hóa trong các trường phổ thông hiện nay chưa được chú trọng. Thực tế cho thấy giáo viên chưa vận dụng hiệu quả các yếu tố văn hóa để phân tích, đánh giá tác phẩm, dẫn đến việc chưa phát huy tối đa năng lực đọc hiểu và tư duy của học sinh.
Mục tiêu tổng quát của luận án là đề xuất các phương pháp dạy học (PPDH) văn học nhằm phát huy tư duy tích cực của học sinh, góp phần vào công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện về giáo dục và đào tạo. Cụ thể, luận án xây dựng định hướng quy trình, nguyên tắc và PPDH tác phẩm VHVNB từ góc nhìn văn hóa. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc dạy học VHVNB với những tác phẩm viết mang chủ đề về đất và con người Nam Bộ đang giảng dạy trong chương trình phổ thông từ lớp 6 đến lớp 12 theo CT GDPT 2018. Đối tượng khảo sát là giáo viên và học sinh tại một số tỉnh/thành Nam Bộ như Hậu Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang.
Luận án vận dụng linh hoạt các nhóm phương pháp nghiên cứu tổng hợp, thực tế và hỗ trợ. Giả thuyết nghiên cứu cho rằng việc dạy học tác phẩm VHVNB bằng PPDH từ góc nhìn văn hóa sẽ giúp học sinh phát huy tích cực kiến thức nền trong quá trình đọc hiểu văn bản, đáp ứng yêu cầu của CT GDPT 2018. Về đóng góp, luận án hình thành cơ sở lí luận chung về việc dạy học VHVNB từ góc nhìn văn hóa, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn. Đồng thời, đề xuất PPDH VHVNB theo hướng khai thác nội dung tác phẩm từ yếu tố văn hóa địa phương qua các hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh hệ thống kiến thức, kích thích tư duy, phát triển năng lực ngôn ngữ, từ đó giáo dục hiểu biết, tình cảm và trách nhiệm đối với quê hương đất nước.
Kết quả thực nghiệm sư phạm tại 18 lớp 10 thuộc 3 tỉnh/thành Nam Bộ đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của phương pháp đề xuất. Học sinh và giáo viên đều tiếp nhận tích cực, cho thấy sự hứng thú và kết quả học tập được cải thiện rõ rệt, với tỷ lệ học sinh đạt điểm từ trung bình trở lên trên 70%. Luận án hy vọng sẽ góp phần giúp việc dạy và học Ngữ văn gắn bó hơn với đời sống, giúp học sinh không chỉ học văn mà còn "sống" trong văn học, nuôi dưỡng niềm đam mê và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Mục lục chi tiết:
-
MỞ ĐẦU
- 1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
- 1.1. Văn học viết Nam Bộ (VHVNB) ra đời cùng với sự phát triển của vùng đất và con người Nam Bộ, vừa góp phần hoàn chỉnh nền văn hóa Nam Bộ (VHNB), vừa tạo cho mình một giá trị riêng, một sinh mệnh riêng trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật để làm nên văn hóa về đất và người Nam Bộ.
- 1.2. Văn học viết Nam Bộ nằm trong tổng thể chung của văn học Việt Nam (VHVN), góp phần tạo nên dòng mạch chung của văn học dân tộc ở nhiều cung bậc khác nhau.
- 1.3. Trong thực tế giảng dạy tại các trường phổ thông hiện nay, việc dạy học tác phẩm VHVNB từ góc nhìn văn hóa vẫn chưa được chú trọng.
- 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
- 2.1. Mục tiêu tổng quát
- 2.2. Mục tiêu cụ thể
- 3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
- 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- 4.1. Đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát
- 4.2. Phạm vi nghiên cứu
- 4.2.1. Phạm vi về nội dung
- 4.2.2. Phạm vi về không gian
- 4.2.3. Phạm vi về thời gian
- 5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- 6. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
- 7. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
- 7.1. Về mặt lí luận
- 7.2. Về mặt thực tiễn
- 8. KẾT CẤU LUẬN ÁN
-
NỘI DUNG
- CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
- 1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA NAM BỘ VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA
- 1.1.1. Nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ
- 1.1.2. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa
- 1.2. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 1.2.1. Nghiên cứu về tác giả, tác phẩm văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa
- 1.2.1.1. Nguyễn Đình Chiểu và các tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu
- 1.2.1.2. Hồ Biểu Chánh và tác phẩm của Hồ Biểu Chánh
- 1.2.1.3. Đoàn Giỏi và Đất rừng phương Nam
- 1.2.1.4. Sơn Nam và tác phẩm của Sơn Nam
- 1.2.1.5. Nguyễn Quang Sáng và Chiếc lược ngà
- 1.2.1.6. Nguyễn Ngọc Tư và tập truyện Cánh đồng bất tận
- 1.2.2. Nghiên cứu về phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông
- 1.2.3. Nghiên cứu về phương pháp dạy học tác phẩm văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa
- Tiểu kết chương 1
- CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 2.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 2.1.1. Mối quan hệ giữa văn hóa Nam Bộ và văn học viết Nam Bộ
- 2.1.1.1. Khái niệm về văn hóa và văn hóa Nam Bộ
- 2.1.1.2. Khái niệm về văn học viết Nam Bộ
- 2.1.1.3. Văn hóa Nam Bộ trong đời sống văn học viết Nam Bộ
- a. Điều kiện tự nhiên và điều kiện lịch sử của nền văn hóa Nam Bộ trong các tác phẩm văn học viết Nam Bộ
- b. Văn hóa Nam Bộ trong nội dung phản ánh tác phẩm văn học viết Nam Bộ
- c. Văn hóa Nam Bộ trong nghệ thuật thể hiện các tác phẩm văn học viết Nam Bộ
- 2.1.1.4. Đặc trưng văn học viết Nam Bộ gắn với đặc trưng văn hóa Nam Bộ
- a) Văn hóa Nam Bộ và văn học viết Nam Bộ mang đậm dấu ấn xã hội
- b) Văn hóa Nam Bộ và văn học viết Nam Bộ mang đậm dấu ấn thiên nhiên Nam Bộ
- 2.1.2. Phương pháp dạy học tác phẩm văn học viết Nam Bộ từ hướng khai thác đặc trưng văn hóa Nam Bộ
- 2.1.2.1. Khai thác mối quan hệ với văn hóa lịch sử vùng miền
- 2.1.2.2. Khai thác sự so sánh tương đồng hay khác biệt về văn hóa
- 2.1.2.3. Khai thác theo hướng đọc - hiểu văn hóa
- 2.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 2.2.1. Văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông hiện nay
- 2.2.2. Thực trạng dạy học văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa
- 2.2.2.1. Thực trạng dạy của giáo viên
- 2.2.2.2. Thực trạng học của học sinh
- 2.2.2.3. Đánh giá thực trạng
- Tiểu kết chương 2
- CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 3.1. ĐỊNH HƯỚNG NGUYÊN TẮC DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 3.1.1. Nguyên tắc đáp ứng mục tiêu dạy học
- 3.1.1.1. Nắm vững mục tiêu của môn Ngữ văn trong trường phổ thông
- 3.1.1.2. Xác định đúng mục tiêu dạy học tác phẩm văn học Nam Bộ trong trường phổ thông
- 3.1.1.3. Bám sát chức năng của tác phẩm văn học để dạy tác phẩm văn học viết Nam Bộ
- 3.1.2. Nguyên tắc tích hợp dạy học văn hóa với văn học
- 3.1.3. Nguyên tắc dạy học văn học theo đặc trưng thể loại
- 3.1.4. Nguyên tắc chú trọng đặc trưng của hoạt động tiếp nhận văn học
- 3.1.5. Nguyên tắc gắn văn học với đời sống
- 3.2. ĐỊNH HƯỚNG PHƯƠNG PHÁP VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 3.2.1. Phương pháp tổ chức dạy học đọc hiểu văn bản văn học viết Nam Bộ từ góc nhìn văn hóa
- 3.2.1.1. Phương pháp thuyết trình
- 3.2.1.2. Phương pháp thảo luận nhóm
- 3.2.1.3. Phương pháp tổ chức trò chơi học tập
- 3.2.1.4. Phương pháp đọc hiểu văn bản
- 3.2.1.5. Sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học
- 3.2.1.6. Tổ chức hoạt động trải nghiệm
- 3.2.2. Hình thức tổ chức dạy học văn học viết Nam Bộ ở trường phổ thông
- 3.3. ĐỊNH HƯỚNG QUY TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 3.3.1. Định hướng quy trình tổ chức các bước cho bài dạy
- 3.3.1.1. Chuẩn bị bài
- 3.3.1.2. Triển khai dạy học
- 3.3.1.3. Luyện tập
- 3.3.1.4. Vận dụng
- 3.3.2. Mô hình bài dạy tác phẩm văn học viết Nam Bộ từ góc nhìn văn hóa
- I. MỤC TIÊU BÀI HỌC
- 1. Năng lực đặc thù môn Ngữ văn
- 2. Năng lực cảm thụ văn hóa vùng miền (Nam Bộ)
- 3. Năng lực sáng tạo và ứng dụng
- II. QUY TRÌNH DẠY HỌC
- 1. Hoạt động khởi động (Gợi mở, tạo hứng thú)
- 2. Hoạt động hình thành kiến thức (Hướng dẫn đọc hiểu)
- 3. Hoạt động luyện tập (củng cố kiến thức - kết nối nghệ thuật và văn hóa)
- 4. Hoạt động vận dụng - mở rộng (gắn bài học với thực tiễn và sáng tạo cá nhân)
- III. KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ
- Tiểu kết chương 3
- CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VÀ ĐỀ XUẤT
- 4.1. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
- 4.1.1. Mục đích thực nghiệm
- 4.1.2. Yêu cầu thực nghiệm
- 4.1.3. Đối tượng thực nghiệm
- 4.1.4. Thời gian thực nghiệm
- 4.1.5. Nội dung thực nghiệm
- 4.1.5.1. Quan điểm lựa chọn nội dung thực nghiệm
- 4.1.5.2. Kế hoạch bài dạy thực nghiệm
- 4.1.6. Cách thức thực nghiệm
- 4.2. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
- 4.2.1. Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm
- 4.2.2. Biện pháp đánh giá kết quả thực nghiệm
- 4.2.2.1. Dự giờ tiết dạy thực nghiệm
- 4.2.2.2. Lấy ý kiến của giáo viên và học sinh sau giờ dạy thực nghiệm
- 4.2.3. Kết quả đánh giá thực nghiệm
- 4.2.4. Nhận xét quá trình thực nghiệm
- 4.3. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC VĂN HỌC VIẾT NAM BỘ TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
- 4.3.1. Đối với các đơn vị quản lí giáo dục
- 4.3.2. Đối với giáo viên
- 4.3.3. Đối với học sinh
- Tiểu kết chương 4
-
KẾT LUẬN
- 1. Nam Bộ là vùng đất trẻ so với các vùng miền khác của đất nước nhưng VHNB là một mảng dày dặn, phong phú góp phần làm giàu văn hóa Việt.
- 2. Văn học, nghệ thuật Nam Bộ là một bộ phận cấu thành nền VHNB.
- 3. Dạy học VHVNB từ góc nhìn văn hóa là một vấn đề thiết thực cho PPDH tích cực hiện nay.
- 4. Các định hướng dạy học VHVNB từ góc nhìn văn hóa cùng với kết quả thực nghiệm cho thấy tính đúng đắn, khoa học của phương pháp này.
- 5. Từ các kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp “Dạy học văn học viết Nam Bộ trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa” là phù hợp với quy luật phát triển chung của các PPDH hiện nay.
- 6. Hy vọng rằng, Luận án sẽ góp phần cho việc dạy và học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông ngày càng gắn bó chặt chẽ với đời sống.
-
DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ