ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA VÀ LẬP LUẬN CỦA CÂU ĐỐ VỀ ĐỘNG THỰC VẬT TRONG TIẾNG VIỆT
Ngôn ngữ học
Luận án "Đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt" của Vũ Thị Hương Giang, hoàn thành năm 2020 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, là một nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Đề tài xuất phát từ nhận định rằng câu đố là một thể loại văn học dân gian đặc biệt, được tạo ra từ ngôn từ, mang đậm bản sắc văn hóa và có cấu trúc – ngữ nghĩa, lập luận riêng. Mặc dù câu đố về động thực vật chiếm gần một phần năm kho tàng câu đố Việt Nam và được sử dụng rộng rãi, các nghiên cứu ngôn ngữ học về chúng còn khiêm tốn, chưa bao quát tổng thể các mặt biểu hiện và cơ chế giải mã.
Mục đích chính của luận án là làm rõ đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa và lập luận của câu đố về động thực vật trong tiếng Việt, từ đó chỉ ra sự độc đáo, đặc trưng tư duy văn hóa, triết lí dân gian và cơ chế giải mã của chúng. Đối tượng nghiên cứu là 488 câu đố về động vật và 636 câu đố về thực vật được sưu tầm trong cuốn Tổng tập văn học dân gian Việt Nam (Tập 3 – Câu đố), 2005. Luận án tập trung vào ba phương diện: cấu trúc, ngữ nghĩa và lập luận, sử dụng các phương pháp phân tích diễn ngôn, miêu tả, nghiên cứu liên ngành ngôn ngữ học – văn hóa học cùng các thủ pháp thống kê, phân loại và so sánh. Các lý thuyết nền tảng được vận dụng bao gồm lý thuyết về câu đố, lý thuyết văn bản (Diệp Quang Ban, Trần Ngọc Thêm), lý thuyết chiếu vật, quy chiếu, định danh và lý thuyết lập luận (Đỗ Hữu Châu).
Kết quả nghiên cứu cho thấy câu đố về động thực vật là một văn bản đặc biệt. Về cấu trúc, đa số câu đố chỉ gồm phần thân và phần kết, trong đó kết luận (lời giải) luôn được "giấu kín". Cấu trúc lời đố đồng dạng theo các mô típ chung cũng là một nét riêng biệt. Về ngữ nghĩa, đặc trưng ngữ nghĩa của lời đố thể hiện qua các miêu tả tố được chọn, giúp định hướng nhận diện và quy chiếu vật đố, phản ánh tư duy trực quan sinh động của người Việt, hướng vào bề ngoài của sự vật. Sự đa dạng của lời đố về cùng một vật thể hiện cách tri nhận đa chiều.
Về lập luận, câu đố chủ yếu sử dụng lập luận miêu tả, với kết luận hàm ẩn. Số lượng luận cứ thường từ hai trở lên, nhưng hiệu quả lập luận phụ thuộc vào đặc điểm và cách thức miêu tả, không phải số lượng. Cơ sở lập luận có thể là "lẽ thường" (miêu tả trực tiếp) hoặc "tư duy sáng tạo riêng" (chuyển trường, chơi chữ, khác biệt chân lý/lẽ thường, ảo hóa) nhằm đánh lạc hướng. Luận án cũng đưa ra cơ chế giải mã câu đố dựa vào đặc điểm cấu trúc (sự hiện diện của phần mở, danh từ chỉ bộ phận, mô hình đồng dạng) và đặc điểm nội dung (kiến thức phong phú về vật đố, khả năng suy luận và liên tưởng để giải mã miêu tả gián tiếp). Đây là một công trình đóng góp hệ thống và chuyên sâu, bổ sung vào lý luận và thực tiễn giáo dục tiếng Việt.