CHỌN TẠO GIỐNG LÚA CHỊU NGẬP ÚNG CHO CÁC TỈNH PHÍA BẮC VIỆT NAM
Di truyền và chọn giống cây trồng
Luận án tiến sĩ "Chọn tạo giống lúa chịu ngập úng cho các tỉnh phía Bắc Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết thách thức về an ninh lương thực do biến đổi khí hậu gây ra, đặc biệt là tình trạng ngập úng thường xuyên ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam. Các giống lúa chịu ngập hiện có còn hạn chế về thời gian sinh trưởng, năng suất và chất lượng, cũng như thời gian chịu ngập ngắn.
Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá, sàng lọc nguồn vật liệu di truyền mang gen Sub1 và lai tạo, chọn lọc các dòng lúa chịu ngập úng có thời gian sinh trưởng ngắn, năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với điều kiện ngập úng. Nghiên cứu được thực hiện từ năm 2013 đến 2018 tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam và một số tỉnh phía Bắc.
Đối tượng nghiên cứu bao gồm 37 dòng, giống lúa nhập nội từ IRRI và trong nước, cùng 24 dòng thuần chọn lọc từ các quần thể lai. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm đánh giá đặc điểm nông sinh học, phân tích đa dạng di truyền, đánh giá khả năng chịu ngập úng (10-15 ngày ở giai đoạn cây con), xác định gen Sub1 bằng chỉ thị phân tử (SC3, ART5), và khảo nghiệm sinh thái. Một phương pháp mới để đánh giá khả năng chịu ngập ở giai đoạn nảy mầm bằng cách gieo hạt sâu cũng được phát triển, cùng với việc đề xuất phương thức làm mạ giâm để tăng năng suất.
Kết quả nổi bật của luận án là đã xác định được các nguồn gen quý có đặc tính nông học tốt như hàm lượng protein cao, amylose thấp, khả năng chịu ngập tốt. Đặc biệt, nghiên cứu đã chọn tạo thành công dòng lúa U1080 từ tổ hợp lai TL6/Swarna-Sub1. Dòng U1080 có thời gian sinh trưởng ngắn (130 ngày vụ Xuân, 110 ngày vụ Mùa), khả năng chống chịu sâu bệnh khá, năng suất cao (71,2 tạ/ha vụ Xuân, 63,5 tạ/ha vụ Mùa), chất lượng gạo tốt (tỷ lệ xát 71,5%, hàm lượng amylose 18,2%, cơm khá), và chịu ngập tốt 10-12 ngày ở giai đoạn cây con. Khảo nghiệm sản xuất cho thấy U1080 đạt năng suất cao hơn đáng kể so với giống đối chứng trong điều kiện ngập úng. Luận án cũng chỉ ra rằng phương thức làm mạ giâm giúp nâng cao năng suất lúa trong điều kiện ngập úng.
Các kết quả này cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng cho công tác chọn tạo giống lúa chịu ngập ở Việt Nam. Đề nghị tiếp tục sử dụng nguồn vật liệu đã đánh giá để tạo giống mới và khảo nghiệm quốc gia, nghiên cứu quy trình sản xuất, canh tác cho các dòng lúa triển vọng.