Luận án Bồi dưỡng các thủ pháp hoạt động nhận thức theo tư tưởng sư phạm của G. Polya cho học sinh trong dạy học môn toán ở trường Trung học cơ sở.

Tên luận án:

BỒI DƯỠNG CÁC THỦ PHÁP HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC THEO TƯ TƯỞNG SƯ PHẠM CỦA G. POLYA CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Ngành:

Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán

Mã số: 62.14.01.11

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án tập trung vào việc bồi dưỡng các thủ pháp hoạt động nhận thức (TPHĐNT) theo tư tưởng sư phạm của G. Polya cho học sinh trong dạy học môn Toán ở trường Trung học cơ sở (THCS). Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ yêu cầu đổi mới giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực trong kỷ nguyên thông tin, khi việc giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong việc chiếm lĩnh và sử dụng tri thức là hết sức quan trọng.

Nghiên cứu chỉ ra rằng, G. Polya, một nhà toán học và sư phạm nổi tiếng, đã đề xuất các nghiên cứu Oristic (heuristic) nhằm tăng cường quá trình tìm kiếm giải pháp hợp lý để giải quyết vấn đề, nhấn mạnh việc dạy học sinh suy nghĩ và phát triển các chiến thuật giải quyết vấn đề linh hoạt, sáng tạo. Mặc dù G. Polya không trực tiếp đề cập TPHĐNT, các kinh nghiệm và oristic của ông được xem là các thủ pháp. Đặc điểm nhận thức của học sinh THCS, với khả năng suy nghĩ hệ thống và lập luận, tạo thuận lợi cho việc bồi dưỡng các TPHĐNT này.

Tuy nhiên, thực trạng dạy học môn Toán ở THCS cho thấy việc bồi dưỡng TPHĐNT theo tư tưởng G. Polya còn rời rạc, chưa có hệ thống, và nhiều giáo viên chưa am hiểu đầy đủ. Hầu hết học sinh chưa biết hoặc vận dụng TPHĐNT một cách độc lập.

Luận án đã hệ thống hóa các quan điểm khoa học về HĐNT, TPHĐNT và tư tưởng sư phạm của G. Polya, từ đó đề xuất quan niệm về TPHĐNT toán học và TPHĐNT theo tư tưởng G. Polya, đồng thời xác định 5 nhóm TPHĐNT cụ thể thường sử dụng trong dạy học Toán ở THCS. Luận án cũng đưa ra các điều kiện sư phạm và năm định hướng cùng năm biện pháp sư phạm nhằm bồi dưỡng TPHĐNT, giúp học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo. Các biện pháp này tập trung vào việc tăng cường tính tích cực, độc lập của học sinh và được minh họa bằng các ví dụ cụ thể.

Thực nghiệm sư phạm đã được tổ chức và kết quả cho thấy các biện pháp đề xuất có tính khả thi và hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao chất lượng học tập của học sinh, đặc biệt là khả năng vận dụng TPHĐNT để giải quyết các vấn đề toán học. Điều này khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học của luận án.

Mục lục chi tiết:

• MỞ ĐẦU

  • 1. Lý do chọn đề tài
    • 1.1. Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã và đang tiếp tục phát triển...
    • 1.2. G. Polya là một nhà toán học và là nhà sư phạm nổi tiếng.
    • 1.3. Các mạch kiến thức môn Toán ở trường Trung học cơ sở (THCS)...
    • 1.4. Đã có nhiều công trình đề cập đến TPHĐNT...
  • 2. Mục đích nghiên cứu
  • 3. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
    • 3.1. Khách thể nghiên cứu
    • 3.2. Đối tượng nghiên cứu
    • 3.3. Phạm vi nghiên cứu
  • 4. Giả thuyết khoa học
  • 5. Nhiệm vụ nghiên cứu
  • 6. Phương pháp nghiên cứu
    • 6.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
    • 6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
    • 6.3. Phương pháp xử lý thông tin
  • 7. Những đóng góp của Luận án
    • 7.1. Về mặt lý luận
    • 7.2. Về mặt thực tiễn
  • 8. Các luận điểm đưa ra bảo vệ

• Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

  • 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến đề tài
    • 1.1.1. Những kết quả nghiên cứu liên quan đến thủ pháp hoạt động nhận thức
    • 1.1.2. Những nghiên cứu về tư tưởng sư phạm của G. Polya trong dạy học toán
    • 1.1.3. Một số nhận định
  • 1.2. Hoạt động nhận thức và hoạt động nhận thức toán học
    • 1.2.1. Hoạt động nhận thức
    • 1.2.2. Hoạt động nhận thức toán học
  • 1.3. Thủ pháp, thủ pháp hoạt động nhận thức toán học
    • 1.3.1. Thủ pháp
    • 1.3.2. Thủ pháp hoạt động nhận thức
      • 1.3.2.1. Một số căn cứ dẫn đến quan niệm TPHĐNT
      • 1.3.2.2. Quan niệm về TPHĐNT toán học
    • 1.3.3. Một số ví dụ
  • 1.4. Tư tưởng sư phạm của G. Polya về dạy học toán theo hướng bồi dưỡng các thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh
    • 1.4.1. Về mục đích DH toán (T1)
    • 1.4.2. Về nguyên lý học tập (T2)
      • 1.4.2.1. Về học tập tích cực (T2a)
      • 1.4.2.2. Sự kích thích tốt nhất (T2b)
      • 1.4.2.3. Tính liên tục trong các giai đoạn của quá trình học tập (T2c)
    • 1.4.3. Về các hoạt động trí tuệ (T3)
      • 1.4.3.1. Về huy động và tổ chức kiến thức (T3a)
      • 1.4.3.2. Về cách ly và liên kết các đối tượng (T3b)
      • 1.4.3.3. Về dự đoán (T3c)
    • 1.4.4. Tư tưởng sư phạm của G. Polya về các giai đoạn giải quyết vấn đề (T4)
      • 1.4.4.1. Tư tưởng sư phạm của G. Polya trong giai đoạn “Hiểu rõ vấn đề” (T4a)
      • 1.4.4.2. Tư tưởng sư phạm của G. Polya trong giai đoạn “Lập một kế hoạch” giải quyết vấn đề (T4b)
      • 1.4.4.3. Tư tưởng sư phạm trong giai đoạn “Thực hiện kế hoạch” (T4c)
      • 1.4.4.4. Tư tưởng của G. Polya thể hiện qua giai đoạn “Nhìn lại vấn đề” (T4d)
  • 1.5. Thủ pháp hoạt động nhận thức theo tư tưởng sư phạm của G. Polya trong DH môn Toán ở trường THCS
    • 1.5.1. Một số TPHĐNT thường sử dụng của học sinh theo tư tưởng sư phạm của G. Polya trong DH toán ở trường THCS
      • 1.5.1.1. Nhóm TP biến đổi hình thức của vấn đề nhờ chuyển hóa các mối liên hệ giữa các đối tượng
      • 1.5.1.2. Nhóm TP bổ sung yếu tố phụ thích hợp tạo đối tượng trung gian để kết nối tri thức đã có, tri thức cần tìm
      • 1.5.1.3. Nhóm TP cách ly và liên kết đối tượng theo một hình thức mới
      • 1.5.1.4. Nhóm TP chuyển hóa các liên tưởng nhằm huy động đúng kiến thức để giải quyết vấn đề
      • 1.5.1.5. Nhóm TP sử dụng quy nạp, thực nghiệm để phát hiện vấn đề và phát hiện cách giải quyết vấn đề
    • 1.5.2. Một số đặc điểm cơ bản của thủ pháp hoạt động nhận thức
  • 1.6. Mối liên hệ giữa thủ pháp hoạt động nhận thức và năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy sáng tạo
    • 1.6.1. TPHĐNT vừa là phương tiện vừa là kết quả của hoạt động giải quyết vấn đề
    • 1.6.2. TPHĐNT trong hoạt động DH phát hiện và giải quyết vấn đề
    • 1.6.3. TPHĐNT góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy sáng tạo cho HS
  • 1.7. Điều kiện sư phạm của việc bồi dưỡng TPHĐNT theo tư tưởng sư phạm của G. Polya cho HS trong DH môn Toán ở trường THCS
    • 1.7.1. Sự phát triển tư duy của học sinh THCS
    • 1.7.2. Chương trình môn Toán các lớp cuối cấp THCS ở Việt Nam
    • 1.7.3. Các nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến việc bồi dưỡng thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh THCS trong DH môn Toán
    • 1.7.4. Các giai đoạn hình thành và khắc sâu TPHĐNT toán học cho HS
    • 1.7.5. Một số hình thức bồi dưỡng thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh
      • 1.7.5.1. Thông báo TPHĐNT trong quá trình hoạt động
      • 1.7.5.2. Truyền thụ ngầm ẩn thông qua tập luyện những HĐ ăn khớp với TPHĐNT
  • Kết luận chương 1

• Chương 2 KHẢO SÁT THỰC TRẠNG

  • 2.1. Mục đích khảo sát
  • 2.2. Nội dung khảo sát
  • 2.3. Đối tượng khảo sát
  • 2.4. Phương pháp khảo sát
  • 2.5. Kết quả khảo sát
    • 2.5.1. Kết quả khảo sát đối với giáo viên
      • 2.5.1.1. Nhận thức của GV về TPHĐNT theo tư tưởng sư phạm G. Polya
      • 2.5.1.2. Vấn đề bồi dưỡng TPHĐNT cho HS theo tư tưởng sư phạm của G. Polya trong DH môn Toán ở trường THCS
    • 2.5.2. Kết quả khảo sát đối với HS
      • 2.5.2.1. Về khả năng sử dụng nhóm TP biến đổi hình thức của vấn đề nhờ chuyển hóa các mối liên hệ
      • 2.5.2.2. Về khả năng sử dụng nhóm TP bổ sung yếu tố phụ thích hợp tạo đối tượng trung gian để kết nối tri thức đã có và tri thức cần tìm
      • 2.5.2.3. Về khả năng vận dụng nhóm TP cách ly và liên kết đối tượng theo một hình thức mới
      • 2.5.2.4. Về khả năng sử dụng nhóm TP chuyển hóa các liên tưởng nhằm huy động đúng kiến thức giải quyết vấn đề
      • 2.5.2.5. Về nhóm TP sử dụng quy nạp, thực nghiệm để phát hiện vấn đề và phát hiện cách giải quyết vấn đề
  • Kết luận chương 2

• Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG CÁC THỦ PHÁP HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC THEO TƯ TƯỞNG SƯ PHẠM CỦA G. POLYA CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở CÁC LỚP CUỐI CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ

  • 3.1. Định hướng xây dựng và thực hiện biện pháp
  • 3.2. Một số biện pháp bồi dưỡng các TPHĐNT cho HS theo tư tưởng sư phạm của G. Polya trong dạy học môn Toán các lớp cuối cấp ở trường THCS
    • 3.2.1. Biện pháp 1. Gọi động cơ bên trong, kích thích nhu cầu của HS trong việc bồi dưỡng các TPHĐNT
      • 3.3.1.1. Mục đích của biện pháp
      • 3.2.1.2. Cơ sở và vai trò của biện pháp
      • 3.2.1.3. Tổ chức thực hiện biện pháp
      • 3.2.1.4. Lưu ý khi thực hiện biện pháp
    • 3.2.2. Biện pháp 2. Rèn luyện cho HS có nhiều cơ hội trải nghiệm để tìm hiểu, phát hiện vấn đề và phát hiện cách giải quyết vấn đề một cách tinh tế
      • 3.2.2.1. Mục đích của biện pháp
      • 3.2.2.2. Cơ sở và vai trò của biện pháp
      • 3.2.2.3. Tổ chức thực hiện biện pháp
    • 3.2.3. Biện pháp 3. Tập luyện cho HS hình thành và vận dụng hợp lý TPHĐNT trong giai đoạn lập một kế hoạch giải quyết vấn đề
      • 3.2.3.1. Mục đích của biện pháp
      • 3.2.3.2. Cơ sở của biện pháp
      • 3.2.3.3. Tổ chức thực hiện biện pháp
      • 3.2.3.4. Lưu ý khi thực hiện biện pháp
    • 2.2.4. Biện pháp 4. Rèn luyện cho HS khả năng tìm nhiều lời giải, lựa chọn lời giải tối ưu và khai thác, phát triển các vấn đề nhằm khắc sâu một số TPHĐNT
      • 2.2.4.1. Mục đích của biện pháp
      • 2.2.4.2. Cơ sở của biện pháp
      • 2.2.4.3. Cách thức tổ chức thực hiện
    • 3.2.5. Biện pháp 5. Xây dựng và tổ chức dạy học thích hợp các chuyên đề ẩn chứa trong đó những thủ pháp hoạt động nhận thức cần bồi dưỡng cho HS
      • 3.2.5.1. Mục đích của biện pháp
      • 3.2.5.2. Cơ sở và vai trò của biện pháp
      • 3.2.5.3. Hướng dẫn thực hiện biện pháp
  • Kết luận chương 3

• Chương 4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

  • 4.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
  • 4.2. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
    • 4.2.1. Phương pháp quan sát
    • 4.2.2. Phương pháp thống kê toán học
  • 4.3. Tổ chức và nội dung thực nghiệm
    • 4.3.1. Công tác chuẩn bị
    • 4.3.2. Các bước tổ chức thực nghiệm
    • 4.3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
  • 4.4. Xây dựng phương thức và tiêu chí đánh giá
    • 4.4.1. Phương thức và tiêu chí đánh giá mặt định lượng
    • 4.4.2. Phương thức và tiêu chí đánh giá mặt định tính
  • 4.5. Kết quả thực nghiệm
    • 4.5.1. Đánh giá định tính
    • 4.4.2. Đánh giá định lượng
  • Kết luận chương 4

• KẾT LUẬN

• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

  • I. Bài báo khoa học
  • II. Hội nghị, hội thảo khoa học
• Người hướng dẫn khoa học:
• Phản biện 1:
• Phản biện 2:
• Phản biện 3:
• Có thể tìm hiểu luận án tại: