Tên luận án:
ỨNG DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY ĐỂ HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LẬP Ý CHO BÀI VĂN NGHỊ LUẬN
Ngành:
KHOA HỌC GIÁO DỤC
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Ứng dụng bản đồ tư duy để hướng dẫn học sinh trung học phổ thông lập ý cho bài văn nghị luận" thuộc ngành Khoa học Giáo dục, được thực hiện bởi Trần Hoài Phương. Đề tài xuất phát từ thực trạng học sinh THPT còn gặp nhiều khó khăn trong việc lập ý cho bài văn nghị luận, như thiếu ý, lặp ý, lạc đề, hoặc sắp xếp ý thiếu logic, dù giáo viên đã nỗ lực hướng dẫn. Trong khi đó, việc lập ý có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển tư duy và khả năng biểu đạt của học sinh. Luận án nhận thấy bản đồ tư duy (BĐTD) đã và đang chứng tỏ hiệu quả trong dạy học, có tiềm năng trở thành công cụ kích thích tư duy và tự học.
Mục đích nghiên cứu là đề xuất quy trình và cách thức hướng dẫn học sinh THPT ứng dụng BĐTD vào lập ý cho bài văn nghị luận, nhằm nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn và phát triển tư duy cho học sinh. Các nhiệm vụ chính bao gồm nghiên cứu lí thuyết cốt lõi của BĐTD từ Tony Buzan, phân tích sự phù hợp và khả năng ứng dụng BĐTD trong lập ý, khảo sát thực trạng dạy học và đề xuất quy trình, bài tập lập ý bằng BĐTD, sau đó tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả.
Luận án tập trung nghiên cứu lí thuyết BĐTD, việc ứng dụng nó vào dạy học lập ý cho văn nghị luận và quy trình rèn luyện kĩ năng này trong phạm vi chương trình THPT. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm điều tra, khảo sát, phân tích, tổng hợp tài liệu, thống kê, xử lí số liệu, thực nghiệm sư phạm và phương pháp lập bản đồ tư duy.
Giả thuyết khoa học đặt ra là nếu xác lập được sự tương đồng giữa logic lập BĐTD và logic lập ý cho bài văn nghị luận, đồng thời đề xuất được quy trình hướng dẫn cụ thể, sẽ giúp học sinh nhận thức đúng vai trò của lập ý, lập ý đầy đủ, chặt chẽ, nâng cao chất lượng bài viết và phát triển năng lực tư duy. Những đóng góp của luận án bao gồm hệ thống hóa lí thuyết BĐTD theo hướng lập ý, chỉ ra sự tương đồng và khả năng ứng dụng, đánh giá thực trạng dạy học lập ý và đề xuất quy trình, hình thức tổ chức dạy học cùng hệ thống bài tập lập ý bằng BĐTD. Luận án khẳng định tính mới mẻ và giá trị thực tiễn do chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về việc vận dụng BĐTD để rèn luyện kĩ năng lập ý cho bài văn nghị luận ở THPT.
Nội dung chính của luận án được triển khai thành 4 chương. Chương 2 đặc biệt làm rõ quan niệm về "ý" và "lập ý" trong văn nghị luận, vai trò và quy trình lập ý, cũng như các vấn đề cơ bản của lí thuyết BĐTD (khái niệm, đặc điểm, ưu điểm, cách xây dựng) và khả năng ứng dụng BĐTD vào lập ý cho bài văn nghị luận. Cơ sở thực tiễn chỉ ra những hạn chế trong sách giáo khoa và thực trạng dạy học lập ý, cũng như việc sử dụng BĐTD của học sinh.
Mục lục chi tiết:
- MỞ ĐẦU
- 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
- 1.1. Ý nghĩa của dạy học làm văn nghị luận nói chung, lập ý cho bài văn nghị luận nói riêng trong nhà trường phổ thông
- 1.2. Thực trạng khả năng lập ý cho bài văn nghị luận của học sinh trung học phổ thông
- 1.3. Hiệu quả của việc ứng dụng bản đồ tư duy trong dạy học
- 2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
- 3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- 4. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- 5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- 6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- 6.1. Phương pháp điều tra, khảo sát
- 6.2. Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu
- 6.3. Phương pháp thống kê, xử lí số liệu
- 6.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- 6.5. Phương pháp lập bản đồ tư duy
- 7. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
- 8. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
- 8.1. Hệ thống hóa những nội dung tư tưởng cốt lõi của lí thuyết BĐTD do Tony Buzan thiết lập có giá trị định hướng xây dựng logic lập ý cho bài văn nghị luận.
- 8.2. Chỉ ra được sự tương đồng giữa logic lập ý cho bài văn nghị luận với logic lập BĐTD; từ đó, xác định được sự phù hợp và khả năng ứng dụng lí thuyết BĐTD vào dạy học lập ý bài làm văn nghị luận cho HS THPT.
- 8.3. Bước đầu đưa ra những nhận xét, đánh giá về thực trạng dạy học lập ý cho bài văn nghị luận ở trường THPT, chỉ ra những mặt tích cực và hạn chế, nguyên nhân của hạn chế để thấy rõ hiệu quả và sự cần thiết của việc ứng dụng BĐTD vào dạy học nói chung, dạy học lập ý cho bài văn nghị luận nói riêng như là một giải pháp trong việc góp phần khắc phục hạn chế.
- 8.4. Đề xuất được quy trình, hình thức tổ chức dạy học cùng hệ thống bài tập lập ý bằng BĐTD để hướng dẫn và rèn luyện cho HS kĩ năng lập ý cho bài văn nghị luận một cách hiệu quả, giúp các em học tập tốt hơn nội dung này, đồng thời phát triển tư duy cho các em.
- 9. CẤU TRÚC LUẬN ÁN
- CHƯƠNG I. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
- 1.1. Tình hình nghiên cứu về lập ý và dạy học lập ý cho bài văn nghị luận
- 1.1.1. Quan niệm về lập ý và vị trí, vai trò của lập ý
- 1.1.2. Dạy học lập ý trong nhà trường
- 1.2. Tình hình nghiên cứu về bản đồ tư duy và ứng dụng bản đồ tư duy trong dạy học
- 1.2.1. Quan niệm về bản đồ tư duy
- 1.2.2. Ứng dụng BĐTD trong dạy học
- CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ỨNG DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY HỌC LẬP Ý CHO BÀI VĂN NGHỊ LUẬN Ở THPT
- 2.1. Cơ sở lí luận
- 2.1.1. Khát quát chung về vấn đề lập ý cho bài văn nghị luận
- 2.1.1.1. Quan niệm về “ý” trong bài văn nghị luận
- 2.1.1.2. Quan niệm về lập ý và vai trò của lập ý trong quá trình làm bài văn nghị luận
- 2.1.1.3. Quy trình lập ý
- 2.1.2. Những vấn đề cơ bản của lí thuyết bản đồ tư duy
- 2.1.2.1. Khái niệm “bản đồ tư duy”
- 2.1.2.2. Đặc điểm và cơ chế tạo lập bản đồ tư duy
- 2.1.2.3. Ưu điểm của bản đồ tư duy
- 2.1.2.4. Một số cách xây dựng BĐTD thích hợp trong dạy học
- a. BĐTD ghi chú
- b. BĐTD sáng tạo
- 2.1.3. Khả năng ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học lập ý cho bài văn nghị luận ở THPT
- 2.1.3.1. Quá trình lập ý cho phép sử dụng bản đồ tư duy như một công cụ hiệu quả
- 2.1.3.2. Cấu trúc logic của bản đồ tư duy có thể vận dụng hiệu quả vào quá trình viết của học sinh
- 2.1.3.3. Nguyên lí tạo lập bản đồ tư duy phù hợp với thao tác nhận thức của người học trong quá trình lập ý cho bài văn nghị luận
- 2.1.3.4. Quy trình xây dựng bản đồ tư duy và quy trình lập ý có nhiều điểm tương đồng
- 2.1.3.5. Việc triển khai bản đồ tư duy là một phương thức hữu hiệu để kích thích khả năng tư duy của học sinh
- 2.2. Cơ sở thực tiễn
- 2.2.1. Nội dung dạy học lập ý cho bài văn nghị luận ở sách giáo khoa Ngữ văn THPT
- 2.2.2. Thực trạng dạy học lập ý cho bài văn nghị luận ở trường phổ thông
- 2.2.3. Thực trạng sử dụng bản đồ tư duy và lập ý của học sinh trung học phổ thông
- Chương 3. Tổ chức dạy học lập ý cho bài văn nghị luận ở THPT bằng BĐTD
- Chương 4. Thực nghiệm sư phạm
- Kết luận
- Phụ lục
- Tài liệu tham khảo