NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC PHÂN TỬ GEN K13 VÀ ĐÁP ỨNG CỦA Plasmodium falciparum VỚI DIHYDROARTEMISININ-PIPERAQUIN PHOSPHATE Ở MỘT SỐ VÙNG SỐT RÉT LƯU HÀNH TẠI VIỆT NAM
Dịch tễ học
Luận án "Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học phân tử gen K13 và đáp ứng của Plasmodium falciparum với Dihydroartemisinin-Piperaquin Phosphate ở một số vùng sốt rét lưu hành tại Việt Nam" được thực hiện nhằm đánh giá tình hình nhạy-kháng thuốc trên in vivo, in vitro và các chỉ điểm phân tử K13 liên quan kháng trên quần thể Plasmodium falciparum tại Việt Nam. Nghiên cứu mô tả đặc điểm dịch tễ học phân tử đột biến gen K13 của P. falciparum tại 5 tỉnh có sốt rét lưu hành nặng (Bình Phước, Gia Lai, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Quảng Trị) từ 2016-2018, đồng thời đánh giá đáp ứng của ký sinh trùng với thuốc dihydroartemisinin-piperaquin phosphat (DHA-PPQ) và nhạy cảm in vitro tại Gia Lai.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ đột biến gen K13 chung tại 5 tỉnh là 46,23%, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các tỉnh. Đột biến C580Y và P553L, hai chỉ điểm xác định kháng artemisinin, được phát hiện với tỷ lệ cao, trong đó kiểu đột biến C580Y chiếm ưu thế nhất (35,27%). Tổng cộng có 8 điểm đột biến gen K13 được phát hiện, bao gồm 2 điểm xác định kháng (C580Y, P553L), 1 điểm liên quan (C496F) và 5 điểm chưa xác định được vai trò, một số trong đó lần đầu tiên được phát hiện tại Việt Nam. Ba tỉnh Bình Phước, Gia Lai, Khánh Hòa được xác định là vùng kháng artemisinin dựa trên tỷ lệ tồn tại ký sinh trùng ngày D3 lớn hơn 10% kết hợp với tỷ lệ đột biến K13 ở những vị trí xác định kháng ART lớn hơn 5%.
Về đáp ứng với DHA-PPQ, tỷ lệ đáp ứng lâm sàng và ký sinh trùng đầy đủ (ACPR) đạt 100% tại Ninh Thuận và Quảng Trị, 97,4% tại Khánh Hòa và 97,8% tại Gia Lai. Tuy nhiên, tại Bình Phước, ACPR chỉ đạt 81,8% (<90%), kèm theo tỷ lệ thất bại lâm sàng muộn (6,1%) và thất bại ký sinh trùng muộn (12,2%), cho thấy cần tìm một phối hợp ACTs khác thay thế. Tất cả 31 bệnh nhân còn ký sinh trùng vào ngày D3 đều mang đột biến gen K13 xác định kháng artemisinin. Đánh giá nhạy cảm in vitro tại Gia Lai cho thấy các mẫu có đột biến gen K13 liên quan kháng artemisinin có giá trị IC50 trung bình cao hơn đáng kể đối với artesunat và dihydroartemisinin so với các mẫu không có đột biến (p < 0,05), khẳng định mối liên quan giữa đột biến K13 và kháng thuốc.
Nghiên cứu này cung cấp dữ liệu quan trọng về sự phân bố các kiểu gen đột biến K13 và hiệu lực của thuốc, góp phần vào kế hoạch ngăn chặn sự lan rộng của P. falciparum kháng artemisinin, một mối đe dọa y tế toàn cầu.