SINH KẾ CỦA NGƯỜI CHIL Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN LANG BIANG, TỈNH LÂM ĐỒNG: TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI
NHÂN HỌC
Luận án "Sinh kế của người Chil ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng: Truyền thống và biến đổi" là một nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động sinh kế của người Chil, một nhóm địa phương thuộc dân tộc Cơ Ho, sinh sống tại cao nguyên Lang Biang. Nghiên cứu này xuất phát từ nhận thức về sự thiếu vắng các công trình chuyên sâu, hệ thống về sinh kế của người Chil, đặc biệt trong bối cảnh Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang được thành lập và các chính sách phát triển kinh tế - xã hội tác động mạnh mẽ.
Mục đích của luận án là nhận diện sinh kế truyền thống, làm rõ sự biến đổi trong sinh kế hiện nay, phân tích các yếu tố tác động, xác định những vấn đề đặt ra trong mối quan hệ với phát triển bền vững, và đề xuất các kiến nghị, giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người Chil. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng, chia thành hai giai đoạn: 1975-1986 (sinh kế truyền thống dựa vào nương rẫy và khai thác tự nhiên) và 1986-2015 (sinh kế có nhiều biến đổi do chính sách Nhà nước). Luận án sử dụng phương pháp luận nhân học văn hóa, tiếp cận hệ thống, lý thuyết sinh thái văn hóa và khung sinh kế bền vững, với các phương pháp nghiên cứu chủ đạo là điền dã dân tộc học (quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm) và điều tra bảng hỏi.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, trong truyền thống, người Chil phụ thuộc hoàn toàn vào rừng để sinh tồn và sản xuất với nền kinh tế khép kín, tự cung tự cấp, canh tác nương rẫy là chủ đạo. Từ sau năm 1975, đặc biệt là giai đoạn đổi mới (1986), các chính sách về đất đai, định canh định cư, đóng cửa rừng đã tác động mạnh mẽ, làm thay đổi cơ bản sinh kế truyền thống. Người Chil đã chuyển đổi từ khai thác rừng sang bảo vệ rừng, từ canh tác nương rẫy truyền thống sang sản xuất nông nghiệp hàng hóa (cà phê, hồng) áp dụng khoa học kỹ thuật, chăn nuôi bán công nghiệp, và các nghề thủ công truyền thống dần mai một. Hình thức trao đổi hàng hóa chuyển từ vật đổi vật sang kinh tế tiền tệ, xuất hiện nhiều hình thức sinh kế mới như du lịch cộng đồng, lao động làm thuê.
Tuy nhiên, sự biến đổi này cũng tạo ra những thách thức về phát triển bền vững. Sinh kế hiện nay của người Chil chưa thật sự bền vững do chính sách đất đai hạn chế, thực trạng di dân gây xung đột, và quá trình hội nhập kinh tế hàng hóa còn nhiều bất cập. Luận án đề xuất các giải pháp nhằm phát triển sinh kế cộng đồng bền vững, phát huy văn hóa truyền thống gắn với rừng, và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học tại Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang, nhấn mạnh vai trò của người dân địa phương trong việc xây dựng quy chế bảo tồn và quản lý.