Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học
Lí luận văn học
Luận án "Kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học" của tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo nghiên cứu những đặc trưng của kịch bản phim truyện điện ảnh khi được nhìn nhận ở tư cách một thể loại văn học. Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào năm 2022, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Trà My và TS. Trần Ngọc Hiếu. Luận án xuất phát từ lý do điện ảnh đã có hơn 100 năm ra đời và phát triển, từ một trò tiêu khiển ban đầu đã trở thành loại hình nghệ thuật thứ bảy, có khả năng tổng hợp và khắc phục nhiều giới hạn của các nghệ thuật tạo hình và biểu hiện trước đó.
Đối tượng nghiên cứu chính là những đặc trưng của thể loại kịch bản phim truyện điện ảnh khi được xem xét là một thể loại văn học. Phạm vi nghiên cứu nhằm khẳng định kịch bản phim truyện điện ảnh, dù là văn bản quan trọng trong quá trình sản xuất phim và thường bị nghi ngờ về tính văn học, trên thực tế lại là loại hình văn bản nghệ thuật giàu tính thẩm mỹ, có thể tạo nên khoái cảm đọc và tồn tại độc lập như mọi tác phẩm văn học khác. Luận án góp phần cung cấp những hiểu biết nhất định để độc giả có cái nhìn sâu sắc hơn về thể loại này.
Từ quan điểm tiếp cận kịch bản phim truyện điện ảnh, tác giả thiết lập các vấn đề về thế giới quan, phương thức giao tiếp và cách thức tự sự như những bình diện của sự tiếp xúc đời sống, tương tác người viết - người đọc, và cấu trúc văn bản văn học. Luận án tiến hành nghiên cứu những vấn đề chung, "ngôn ngữ" chung của thể loại kịch bản phim truyện điện ảnh. Đặc điểm của kịch bản phim truyện điện ảnh được phân tích bao gồm việc gia tăng các yếu tố phi cốt truyện, tạo lối trần thuật chậm rãi so với kịch bản sân khấu, với hai thành phần chủ đạo là thoại và lời văn phi cốt truyện mô tả/giới thiệu nhân vật. Mô hình ba hồi cũng được chú trọng, xây dựng từng cảnh phim theo logic nhân - quả chặt chẽ, tạo nên sự cuốn hút của tác phẩm.
Về đối tượng giao tiếp, kịch bản phim truyện điện ảnh hướng đến cộng đồng làm phim và khán giả mục tiêu, bởi điện ảnh vừa là loại hình nghệ thuật vừa là ngành công nghiệp giải trí quan trọng. Luận án cũng xem xét "tính tạo sinh" của kịch bản, một khái niệm được kế thừa từ ngôn ngữ học. Tiểu kết chương 3 nhấn mạnh kịch bản là khâu khởi đầu của quy trình sản xuất phim, là mô hình giao tiếp đặc biệt giữa biên kịch với các đối tượng đặc thù. Nhịp điệu và tiết tấu của kịch bản, thể hiện qua độ dài ngắn, cao thấp, to nhỏ, sự trùng lặp của chi tiết, cũng được phân tích như một yếu tố thẩm mỹ quan trọng. Tiểu kết chương 4 khẳng định kịch bản phim truyện điện ảnh là một hiện tượng thẩm mỹ đặc biệt, với cấu trúc trần thuật ở ngôi thứ ba và tư duy gợi mở, dù đôi khi bị cho là ít tính từ chương và ít gây khoái cảm đọc.