Luận án Nghi lễ vòng đời của người Si La ở huyện Mường Tè – tỉnh Lai Châu

Tên luận án:

NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU

Ngành:

Văn hóa dân gian

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án tập trung nghiên cứu nghi lễ vòng đời của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, một trong những thành tố quan trọng góp phần định hình chuẩn mực xã hội, phản ánh thế giới quan và khẳng định bản sắc văn hóa tộc người. Mục đích của nghiên cứu là khám phá những thực hành nghi lễ vòng đời truyền thống của người Si La, từ đó nhận thức sâu sắc hơn về văn hóa, bản sắc tộc người, các yếu tố tác động đến nghi lễ vòng đời, nhằm góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Si La trong bối cảnh biến đổi, hòa nhập hiện nay.

Nghiên cứu được thực hiện với các nhiệm vụ cụ thể: tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan, hệ thống hóa các khái niệm và lý thuyết về nghi lễ vòng đời, nhận diện các nghi lễ chính gắn với vòng đời người Si La (sinh đẻ, cưới xin, tang ma), làm rõ nguồn gốc, nghi thức, lễ vật cúng tế, vai trò chuyển đổi và nâng đỡ đời sống tinh thần, cũng như phân tích những biến đổi và bản sắc văn hóa tộc người trong bối cảnh xã hội chuyển đổi. Luận án sử dụng cách tiếp cận liên ngành (Văn hóa dân gian, Dân tộc học, Nhân học văn hóa) cùng các phương pháp nghiên cứu thực địa như quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, và phân tích tài liệu.

Kết quả nghiên cứu cho thấy nghi lễ vòng đời truyền thống của người Si La bao gồm các sự kiện quan trọng như sinh đẻ (lễ đặt tên, buộc chỉ giữ vía), cưới xin (dạm hỏi, cưới nhỏ, cưới lớn, lại mặt) và tang ma (chuẩn bị lễ tang, dẫn hồn người chết, nhập quan, đưa ma và chôn cất, nghi thức sau mai táng). Những nghi lễ này thể hiện sâu sắc đặc trưng văn hóa tộc người, quan niệm dân gian về vũ trụ quan, và vai trò chuyển đổi, nâng đỡ đời sống tinh thần cho cá nhân và cộng đồng. Trong bối cảnh đương đại, dưới tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội, chính sách pháp luật, giao lưu văn hóa và công nghệ thông tin, nghi lễ vòng đời của người Si La đã có những biến đổi nhất định để thích ứng với cuộc sống hiện đại, nhưng vẫn giữ được hồn cốt và bản sắc văn hóa riêng. Luận án khẳng định nghi lễ vòng đời là hệ giá trị được cộng đồng Si La quan tâm, là kênh nuôi dưỡng và duy trì ý thức, bản sắc văn hóa tộc người.

Mục lục chi tiết:

• Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU
  • 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
    • 1.1.1. Những công trình nghiên cứu trong nước
      • 1.1.1.1. Nhóm công trình nghiên cứu về văn hóa dân tộc Si La
      • 1.1.1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về nghi lễ vòng đời và nghi lễ vòng đời của người Si La ở Việt Nam
        • Những nghiên cứu về nghi lễ vòng đời
        • Những nghiên cứu về nghi lễ vòng đời của người Si La
      • 1.1.1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về bản sắc văn hóa và bản sắc văn hóa tộc người
    • 1.1.2. Những công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài
      • 1.1.2.1. Nhóm những công trình nghiên cứu về nghi lễ vòng đời
      • 1.1.2.2. Nhóm những nghiên cứu về bản sắc văn hóa tộc người và kiến tạo bản sắc văn hóa.
    • 1.1.3. Đánh giá về các công trình nghiên cứu
  • 1.2. Cơ sở lý luận
    • 1.2.1. Một số khái niệm cơ bản
    • 1.2.2. Các quan điểm và lý thuyết nghiên cứu
      • 1.2.2.1. Lý thuyết chức năng
      • 1.2.2.2. Lý thuyết nghi lễ chuyển đổi
      • 1.2.2.3. Quan điểm về bản sắc văn hóa và bản sắc văn hóa tộc người
  • 1.3. Khái quát về người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu
    • 1.3.1. Đặc điểm địa bàn cư trú
    • 1.3.2. Tên gọi tộc danh, nguồn gốc lịch sử, dân số và phân bố dân cư
      • Tên gọi tộc danh
      • Nguồn gốc lịch sử
      • Dân số và sự phân bố dân cư
    • 1.3.3. Đặc điểm xã hội
      • Làng bản (Dố mí)
      • Gia đình, dòng họ (ý tồ, ạ xí)
    • 1.3.4. Đặc điểm mưu sinh
    • 1.3.5. Đặc điểm văn hóa
      • Văn hóa vật thể
      • Văn hóa phi vật thể
• Chương 2: NGHI LỄ VÒNG ĐỜI TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU
  • 2.1. Nghi lễ trong sinh đẻ và nuôi con (Sư tề tó lọ ở ló lọ)
    • 2.1.1. Tập tục liên quan đến việc mang thai và sinh nở
    • 2.1.2. Nghi lễ sau khi sinh
      • Lễ đặt tên (dề mí mi ệ)
      • Lễ buộc chỉ giữ vía (Khe nơ phừ te)
    • 2.1.3. Tương đồng và khác biệt trong nghi lễ liên quan đến sinh đẻ và nuôi con của người Si La với người Hà Nhì cận cư
  • 2.2. Nghi lễ cưới xin (Sư khờ mờ ruệ)
    • 2.2.1. Dạm hỏi (Dề mì ná tề ệ)
    • 2.2.2. Cưới nhỏ (sự phừ pú)
    • 2.2.3. Cưới lớn (Sự phừ khù ruệ)
    • 2.2.4. Ẩm thực trong đám cưới
    • 2.2.5. Lại mặt (dè mì cọ nhúy khe ế)
    • 2.2.6. Những trường hợp hôn nhân đặc biệt
    • 2.2.7. Tương đồng và khác biệt trong nghi lễ cưới xin của người Si La với người Hà Nhì cận cư
  • 2.3. Nghi lễ tang ma (Sư gố phừ)
    • 2.3.1. Những nghi thức chuẩn bị cho lễ tang
      • 2.3.1.1. Báo tin, mời thầy cúng (mố phề khi)
      • 2.3.1.2. Làm quan tài (sư tơ luệ)
      • 2.3.1.3. Tìm nơi mai táng (a cạ hó lê)
      • 2.3.1.4. Khâm Liệm (thố xí à cờ lờ tụy)
      • 2.3.1.5. Làm nhà mồ, đào huyệt (a cạ so lề, lự khè)
      • 2.3.1.6. Lễ vật, cỗ đám ma (ló chó ló cha í phề)
      • 2.3.1.7. Tang phục, nghi thức để tang (pé pư xừ)
    • 2.3.2. Dẫn hồn người chết về với thế giới tổ tiên
      • 2.3.2.1. Lễ cúng cơm cho người chết (cọ luy khú dề)
      • 2.3.2.2. Cúng dẫn đường cho hồn về với tổ tiên
    • 2.3.3. Lễ nhập quan (thố xí mà sự)
    • 2.3.4. Nghi thức đưa ma và chôn cất
    • 2.3.5. Nghi thức sau mai táng
    • 2.3.6. Tang ma những trường hợp đặc biệt
    • 2.3.7. Tương đồng và khác biệt trong nghi lễ tang ma của người Si La và người Hà Nhì cận cư
• Chương 3: NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI SI LA: BIẾN ĐỔI, NHẬN THỨC VÀ BẢN SẮC TỘC NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI
  • 3.1. Biến đổi và các yếu tố tác động đến sự biến đổi nghi lễ vòng đời của người Si La
    • 3.1.1. Những biến đổi trong nghi lễ vòng đời người
      • 3.1.1.1. Biến đổi nghi lễ liên quan đến sinh đẻ
      • 3.1.1.2. Biến đổi trong nghi lễ cưới xin
      • 3.1.1.3. Biến đổi trong nghi lễ tang ma
    • 3.1.2. Các yếu tố tác động đến sự biến đổi nghi lễ vòng đời người
      • 3.1.2.1. Sự tác động của yếu tố kinh tế - xã hội
      • 3.1.2.2. Sự tác động của những chính sách, pháp luật
      • 3.1.2.3. Sự tác động của yếu tố văn hóa, xã hội
      • 3.1.2.4. Sự tác động của công nghệ thông tin và giao lưu văn hóa
      • 3.1.2.5. Sự thay đổi về nhận thức của người dân
  • 3.2. Nghi lễ vòng đời thể hiện vai trò, chức năng và vũ trụ quan của người Si La
    • 3.2.1. Vai trò, chức năng nâng đỡ tinh thần của nghi lễ vòng đời truyền thống
      • 3.2.1.1. Nghi lễ, bối cảnh thừa nhận sự chuyển đổi của đối tượng thụ lễ
        • Sự chuyển đổi trong nghi lễ sinh đẻ và nuôi con
        • Sự chuyển đổi trong nghi lễ cưới xin
        • Sự chuyển đổi trong nghi lễ tang ma
      • 3.2.1.2. Nghi lễ vòng đời nâng đỡ tinh thần cho người thụ lễ
    • 3.2.2. Nghi lễ vòng đời thể hiện vũ trụ quan của người Si La
  • 3.3. Nghi lễ vòng đời thể hiện bản sắc văn hóa Si La