BIẾN ĐỔI CỦA CA TRÙ TRONG ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI TẠI HÀ NỘI
Văn hóa dân gian
Luận án tiến sĩ "Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội" của Lê Thị Bạch Vân, chuyên ngành Văn hóa dân gian, tập trung nghiên cứu sự biến đổi của ca trù, một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của người Việt, trong giai đoạn từ năm 1990 đến 2021 tại Hà Nội. Đề tài xuất phát từ thực trạng ca trù, sau thời kỳ chìm lắng, đã được phục hồi từ năm 1990 và được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào năm 2009, nhưng vẫn đối mặt với những biến đổi sâu sắc, có nguy cơ xa rời chuẩn mực truyền thống.
Mục đích nghiên cứu là nhận diện các biến đổi tích cực và hạn chế của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội, từ đó đề xuất các hướng ứng xử phù hợp để bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Luận án tiếp cận theo tính nguyên hợp của văn hóa dân gian và lý thuyết biến đổi văn hóa, khảo sát trên các khía cạnh: nghệ thuật diễn xướng (thơ, ca, nhạc, múa, đối tượng thưởng thức), môi trường diễn xướng, chủ thể thực hành, và cách truyền dạy - học ca trù. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hoạt động của câu lạc bộ, giáo phường, nhóm ca trù và các cuộc liên hoan tại Hà Nội.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra những biến đổi tích cực như sự ra đời của các CLB/nhóm ca trù, các cuộc liên hoan, sự tham gia của đào kép trẻ, và việc vinh danh nghệ nhân. Tuy nhiên, luận án cũng làm rõ các biến đổi mang tính sai lệch so với truyền thống, bao gồm sự thiếu chuẩn mực trong nắm bắt và trình diễn thể cách, cách đánh giá đào kép, cũng như những hạn chế trong truyền dạy và học ca trù (thời gian ngắn, chất lượng chuyên môn chưa đạt, không thi tuyển sàng lọc). Các yếu tố khách quan (chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội) và chủ quan (kiến thức hạn chế, ngộ nhận về kỹ thuật, sáng tạo không phù hợp) được phân tích là nguyên nhân dẫn đến những biến đổi này.
Luận án khẳng định giá trị của ca trù và đề xuất các khuyến nghị quan trọng nhằm lưu giữ những yếu tố cốt lõi làm nên đặc trưng của ca trù, như âm điệu, kỹ thuật hát của đào nương, hình thái độc ca, tổ chức dàn nhạc truyền thống (cỗ phách, đàn đáy, trống chầu), và các thể cách. Đồng thời, kiến nghị cải thiện việc truyền dạy, đánh giá chất lượng đào kép, và vai trò quản lý của các cấp chính quyền để đảm bảo ca trù được bảo tồn và phát triển bền vững, hướng tới việc đưa ca trù ra khỏi danh sách 'bảo vệ khẩn cấp'.