PHÁP TU TỊNH ĐỘ QUA NIỀM TIN VÀ THỰC HÀNH CỦA TÍN ĐỒ PHẬT GIÁO Ở MỘT SỐ NGÔI CHÙA TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI HIỆN NAY
Tôn giáo học
Luận án "Pháp tu Tịnh Độ qua niềm tin và thực hành của tín đồ Phật giáo ở một số ngôi chùa trên địa bàn Hà Nội hiện nay" của Nguyễn Văn Quý là một công trình nghiên cứu Tiến sĩ chuyên ngành Tôn giáo học, hoàn thành năm 2023 tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Đề tài xuất phát từ tính cấp thiết khi Pháp tu Tịnh Độ (PTTĐ) là một pháp tu được ưa chuộng trong Phật giáo Đại thừa, có ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt tu tập của tín đồ, đặc biệt là tại gia. Trong bối cảnh Hà Nội có nhiều biến đổi, đời sống tôn giáo phục hồi và đa dạng, số lượng tín đồ Phật giáo tăng nhanh, việc nghiên cứu chuyên sâu về niềm tin và thực hành PTTĐ tại các Đạo tràng niệm Phật (ĐTNP) ở một số ngôi chùa trên địa bàn Hà Nội từ năm 2008 đến nay là cần thiết và là điểm mới của luận án.
Mục đích nghiên cứu là làm rõ thực trạng, đặc điểm, vai trò và xu hướng của PTTĐ thông qua khảo sát niềm tin và thực hành của tín đồ. Luận án sử dụng cách tiếp cận liên ngành Tôn giáo học, Sử học tôn giáo và Xã hội học tôn giáo, cùng các phương pháp lịch sử, phân tích so sánh, thu thập thông tin định lượng và định tính. Khung lý thuyết dựa trên Lý thuyết Thực thể tôn giáo và Lý thuyết Cấu trúc chức năng.
Luận án được cấu trúc gồm 4 chương. Chương 1 tổng quan tình hình nghiên cứu, chỉ ra rằng chưa có công trình nào tiếp cận liên ngành để nghiên cứu PTTĐ qua khảo sát niềm tin và thực hành của tín đồ tại ĐTNP ở Hà Nội hiện nay. Chương 2 trình bày Pháp tu Tịnh Độ và Đạo tràng niệm Phật trong lịch sử, từ nguồn gốc tư tưởng, lịch sử hình thành, du nhập vào Việt Nam (thế kỷ 5 qua Sư Đàm Hoằng) và Hà Nội, cũng như niềm tin (Phật A Di Đà, 48 hạnh nguyện, Tây phương Cực lạc) và thực hành (Tín-Nguyện-Hạnh, 10 điều thiện, niệm Phật, Thiền-Tịnh song tu) của tín đồ, và sự phát triển của ĐTNP.
Chương 3 tập trung vào niềm tin và thực hành PTTĐ của tín đồ Phật giáo trong 04 ĐTNP được khảo sát ở Hà Nội hiện nay (Vạn Phúc, Hòe Nhai, Bồ Đề, Ngòi). Kết quả khảo sát cho thấy tín đồ chủ yếu là nữ giới, trên 60 tuổi, đã quy y trên 03 năm và chuyên tu Tịnh Độ trên 05 năm. Họ có niềm tin kiên cố vào Phật A Di Đà, 48 hạnh nguyện và Tây phương Cực lạc (trên 90%). Thực hành bao gồm thuần túy tôn giáo (do sư trụ trì hoặc trưởng tràng hướng dẫn, chủ yếu Xưng danh và Trì danh niệm Phật, nhưng đa số chưa thực hiện đầy đủ quy trình nghi lễ) và hướng đích xã hội (từ thiện, bảo trợ xã hội).
Chương 4 phân tích đặc điểm, vai trò và xu hướng của PTTĐ ở Hà Nội hiện nay. Đặc điểm nổi bật là tín đồ nữ giới, lớn tuổi, có niềm tin thuần nhất nhưng một bộ phận vẫn có mưu cầu tài lộc, công danh. Thực hành nghi lễ đơn giản hóa. ĐTNP là không gian trang nghiêm, giúp tín đồ vững tâm. PTTĐ đóng vai trò an định tinh thần, đáp ứng nhu cầu về thế giới tốt đẹp sau khi qua đời, cố kết cộng đồng và nâng cao sức khỏe. Luận án cũng chỉ ra các xu hướng phát triển ĐTNP, xu hướng phân ly của một bộ phận tín đồ và xu hướng Thiền - Tịnh song tu.
Kết luận khẳng định PTTĐ đã đáp ứng tốt nhu cầu của một bộ phận tín đồ về đời sống thanh thản, an lạc và mong muốn vãng sinh Tây phương Cực lạc, đồng thời góp phần an định tinh thần, cố kết cộng đồng và rèn luyện sức khỏe. Luận án đề xuất Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Nội cần có chiến lược phát triển PTTĐ qua mô hình ĐTNP để phát huy các ưu điểm, giảm thiểu khủng hoảng niềm tin và phù hợp với quan điểm của Đảng và Nhà nước về tôn giáo.