Tên luận án:
Phát triển Năng lực Tư duy Phê phán Hóa học cho Học sinh Lớp 10 Chuyên Hóa học
Ngành:
Giáo dục học (chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Hóa học)
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển như vũ bão của thế kỷ XXI, giáo dục cần đổi mới tư duy, nâng cao dân trí và bồi dưỡng nhân tài. Xu hướng này đã được các nước phát triển như Hoa Kỳ, Canada, Anh Quốc, Nga áp dụng lý thuyết phát triển tư duy phê phán (TDPP) trong giáo dục. Hòa cùng dòng chảy quốc tế, Việt Nam cũng xác định phát triển năng lực (NL) cho người học là nhiệm vụ cấp thiết, được nhấn mạnh trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (Nghị quyết số 29-NQ/TW).
Đề tài tập trung nghiên cứu phát triển Năng lực Tư duy Phê phán Hóa học (NLTDPPHH) cho học sinh lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên. Phạm vi nghiên cứu bao gồm phần kiến thức cơ sở hóa học chung của chương trình hóa học lớp 10 chuyên sâu, được thực hiện từ tháng 12/2013 đến tháng 12/2017 tại khu vực phía Nam và Nam Trung Bộ.
Điểm mới của luận án bao gồm việc hệ thống hóa và làm rõ các vấn đề lý luận về TDPP, NL, NLTDPP, NLTDPPHH. Luận án đã khảo sát và rút ra kết luận về thực trạng phát triển NLTDPPHH cho học sinh lớp 10 chuyên hóa học, từ đó đề xuất khung NLTDPPHH của học sinh chuyên hóa học và ba biện pháp phát triển NLTDPPHH trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung. Đồng thời, đề tài cũng thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH.
Kết quả điều tra cho thấy đa số giáo viên chưa nhận thức đầy đủ và chính xác về việc phát triển NLTDPPHH cho học sinh, dẫn đến việc sử dụng các công cụ đánh giá còn thiên lệch (chủ yếu là câu hỏi tự luận và trắc nghiệm, hiếm khi sử dụng phiếu tự đánh giá, bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi). Đối với học sinh, NLTDPPHH phát triển không đồng đều, chỉ 3/10 biểu hiện đạt mức tốt, các biểu hiện còn lại ở mức đạt yêu cầu.
Dựa trên cơ sở lý luận và thực trạng, luận án đề xuất khung NLTDPPHH cho học sinh chuyên hóa học, bao gồm ba năng lực thành phần chính: Năng lực phân tích vấn đề hóa học (hiểu bản chất, đặt câu hỏi hoài nghi, giải thích), Năng lực đánh giá vấn đề hóa học (xác định ưu nhược điểm, lập luận bảo vệ, kết luận) và Năng lực tổng hợp vấn đề hóa học (đề xuất giả thuyết, xây dựng kế hoạch, thực hiện độc lập, tự điều chỉnh). Các mức độ biểu hiện của NLTDPPHH cũng được mô tả chi tiết (Mức A: tốt, B: khá, C: đạt yêu cầu, D: yếu).
Một trong ba biện pháp phát triển NLTDPPHH được đề xuất là sử dụng thí nghiệm hóa học, với tiến trình 5 bước: Chuẩn bị, Tổ chức hoạt động dạy học ở giai đoạn “Phân tích đa chiều”, “Đánh giá đa chiều”, “Tổng hợp đa chiều”, và GV nhận xét, tổng hợp, đánh giá NLTDPPHH của HS dựa trên bảng kiểm quan sát. Các biện pháp được đề xuất dựa trên yêu cầu (suy xét cẩn trọng, hoài nghi khoa học, nhận ra sai lầm, nhận ra sự phát triển NL) và nguyên tắc (đặc thù Hóa học, định hướng mục tiêu, sư phạm, đa dạng, thực tiễn). Bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH được thiết kế bao gồm bảng kiểm quan sát, phiếu học tập và phiếu đánh giá/tự đánh giá của học sinh.
Mục lục chi tiết:
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
7. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
- Nội dung nghiên cứu: phần kiến thức cơ sở hóa học chung của chương trình hóa học lớp 10 chuyên sâu.
- Thời gian nghiên cứu: 12/2013 – 12/2017.
- Địa bàn nghiên cứu: khu vực phía Nam và Nam Trung Bộ.
8. Điểm mới của luận án
- Hệ thống hóa và làm rõ một số vấn đề lí luận về TDPP, NL, NLTDPP, NLTDPPHH.
- Khảo sát và rút ra kết luận về thực trạng phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên.
- Đề xuất khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên và 3 biện pháp phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung.
- Thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung thuộc chương trình Hóa học lớp 10 chuyên sâu.
9. Cấu trúc luận
1.2.2.3. Đặc điểm của tư duy phê phán
1.2.3. Tư duy hóa học
- 1.2.3.1. Khái niệm tư duy hóa học
- 1.2.3.2. Các thao tác tư duy hóa học cần phát triển cho học sinh phổ thông: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, quy nạp, diễn dịch, loại suy.
1.3. NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
- 1.3.1. Tổng quan về năng lực
1.5.4. Kết quả điều tra
- 1.5.4.1. Các kết quả điều tra đối với giáo viên
- 1.5.4.2. Các kết quả điều tra đối với học sinh
2.2.2. Cấu trúc khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên
- Bảng 2.2. Khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên
- 1 Năng lực phân tích vấn đề hóa học
- 2 Năng lực đánh giá vấn đề hóa học
- 3 Năng lực tổng hợp vấn đề hóa học
2.3. MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHO HỌC SINH LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN
- 2.3.1. Định hướng đề xuất các biện pháp phát triển NLTDPPHH cho học sinh lớp 10 chuyên hóa học
- 2.3.1.1. Yêu cầu khi đề xuất các biện pháp
- 2.3.1.2. Nguyên tắc xác định các biện pháp
- 2.3.1.3. Quy trình đề xuất và áp dụng các biện pháp.
- 2.3.2.3. Tiến trình sử dụng biện pháp theo hướng phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên
- 2.3.2.4. Một số kế hoạch bài học minh họa
- a. Kế hoạch bài học “Liên kết hóa học” (phụ lục 6)
- b. Kế hoạch bài học bài “Luyện tập cấu tạo nguyên tử” (phụ lục 9)
- b. Kế hoạch bài học “Luyện tập axit – bazơ” (phụ lục 10)
- c. Kế hoạch bài học bài “Luyện tập nhiệt động hóa học” (phụ lục 11)
- 2.3.4. Biện pháp 3. Sử dụng thí nghiệm hóa học nhằm phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học
- 2.3.4.1. Nội dung biện pháp
BẢNG KIỂM QUAN SÁT CÁC TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ NLTDPPHH KHI VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ (TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TƯ DUY ĐA CHIỀU) (Dành cho GV)
Tiêu chí ĐG mức độ biểu hiện NLTDPPHH khi tổ chức hoạt động tư duy đa chiều
- 1 Hiểu được bản chất hoặc quy luật hoạt động bên trong vấn đề hóa học thông qua việc phân tích mối quan hệ biện chứng giữa các thành phần cấu tạo chất hoặc mối tương quan giữa các chất trong cùng một phản ứng hóa học.
- 2 Đặt câu hỏi hoài nghi khoa học liên quan đến vấn đề hóa học đang xét thông qua việc phân tích tính chính xác, độ tin cậy trong mỗi hướng tiếp cận.
- 3 Giải thích vấn đề hóa học thông qua việc phân tích vai trò của đối tượng hóa học cần nhận thức trong mỗi cách tiếp cận khác nhau.
- 4 Xác định được những ưu điểm, hạn chế cần khắc phục thông qua việc đánh giá phạm vi, mức độ ứng dụng/hoạt động của từng cách tiếp cận.
- 5 Lập luận để bảo vệ quan điểm bản thân thông qua việc sử dụng các luận cứ khoa học hoặc các ví dụ phản chứng để chứng minh những ưu điểm, hạn chế trong mỗi cách tiếp cận.
- 6 Kết luận về vấn đề hóa học đang xét thông qua việc khái quát hóa, tổng quan.
- 7. Đề xuất các giả thuyết khoa học khác nhau để giải quyết vấn đề hóa học.
- 8. Xây dựng kế hoạch thực hiện để kiểm chứng tính đúng đắn của các giả thuyết.
- 9. Thực hiện kế hoạch độc lập, sáng tạo.
- 10. Tự điều chỉnh kế hoạch thực hiện khi giải quyết vấn đề không thành công.