BIẾN ĐỔI CỦA HÁT XOAN TẠI CÁC LÀNG XOAN GỐC TỈNH PHÚ THỌ (QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP LÀNG XOAN PHÙ ĐỨC VÀ AN THÁI)
Văn hóa học
Luận án tập trung nghiên cứu sự biến đổi của Hát Xoan tại các làng Xoan gốc tỉnh Phú Thọ, cụ thể là làng Phù Đức và An Thái, trong bối cảnh môi trường tự nhiên, kinh tế, xã hội hiện nay. Hát Xoan, một di sản văn hóa phi vật thể quý báu của Việt Nam và được UNESCO ghi danh từ năm 2011, đang phải thích ứng và thay đổi để tồn tại và phát triển. Luận án đặt ra mục tiêu nhận diện và phân tích một cách hệ thống các biểu hiện biến đổi của Hát Xoan, từ đó tìm ra nguyên nhân và đề xuất hướng đi đúng đắn trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản này.
Nghiên cứu sử dụng phương pháp điền dã Dân tộc học, quan sát, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu thứ cấp, với lý thuyết thích ứng văn hóa và sinh thái học văn hóa của Julian Steward làm cơ sở. Giả thuyết chính là Hát Xoan đang biến đổi sâu sắc và toàn diện về không gian, tổ chức, mối quan hệ, thực hành diễn xướng, âm nhạc, lời ca, điệu múa và truyền nghề, nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi. Sự biến đổi này chịu tác động mạnh mẽ từ sự phát triển kinh tế, xã hội, chính sách của nhà nước và việc UNESCO ghi danh. Trong quá trình này, sự thích ứng và sáng tạo của cộng đồng địa phương đóng vai trò quyết định.
Luận án đã chỉ ra các biểu hiện thích ứng văn hóa của Hát Xoan trong các đặc điểm văn hóa và nghệ thuật, bao gồm sự mở rộng không gian và thời gian diễn xướng (từ mái đình làng, mùa xuân sang nhiều không gian, quanh năm phục vụ du lịch và sinh kế), biến đổi trong tổ chức và quản lý phường Xoan (từ quan hệ bà con sang đoàn văn công bán chuyên nghiệp), thay đổi trong mối quan hệ với các làng “Nước nghĩa” (cởi mở hơn), biến đổi trong thực hành diễn xướng (âm nhạc, múa, ca từ, trang phục theo nhu cầu thẩm mỹ hiện đại, phục vụ kinh tế, chính trị), và sự linh hoạt trong truyền nghề (không giới hạn đối tượng, phương pháp đa dạng, sử dụng công nghệ thông tin). Những biến đổi này cho thấy Hát Xoan đang từ loại hình dân ca nghi lễ chuyển dịch sang phục vụ sinh hoạt đời thường và tăng mạnh tính giải trí.
Đóng góp của luận án mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp cơ sở cho các nhà quản lý văn hóa hoạch định chính sách bảo tồn và phát huy Hát Xoan. Về mặt lý luận, nghiên cứu làm sáng tỏ các nguyên nhân và phương diện biến đổi của Hát Xoan, đồng thời đề xuất khái niệm về “làng Xoan gốc”. Luận án kết luận rằng sự biến đổi của Hát Xoan là một quy luật tất yếu, thể hiện sức sống trường tồn và khả năng thích ứng của di sản này với bối cảnh kinh tế - xã hội hiện đại, đòi hỏi sự quan tâm đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng để phát triển bền vững.