NGHIÊN CỨU CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ RỦI RO VÀ CẢNH BÁO NGUY CƠ LŨ QUÉT CHO LƯU VỰC SÔNG NGÀN PHỐ - NGÀN SÂU
Thủy văn học
Luận án "Nghiên cứu cơ sở khoa học đánh giá rủi ro và cảnh báo nguy cơ lũ quét cho lưu vực sông Ngàn Phố - Ngàn Sâu" của Hoàng Văn Đại, ngành Thủy văn học, tập trung giải quyết vấn đề lũ quét – một loại hình thiên tai khí tượng thủy văn nguy hiểm, đặc trưng bởi tính đột ngột, khó lường và gây thiệt hại nghiêm trọng về người, tài sản, cơ sở hạ tầng và môi trường. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự phát triển kinh tế - xã hội, các nghiên cứu về đánh giá rủi ro lũ quét ở Việt Nam còn chưa đầy đủ, đặc biệt là việc dự báo thời gian thực còn hạn chế.
Mục tiêu chính của luận án là xây dựng phương pháp và bộ tiêu chí đánh giá rủi ro lũ quét cho các lưu vực sông miền núi, điển hình là lưu vực sông Ngàn Phố - Ngàn Sâu, đồng thời đề xuất phương pháp xác định ngưỡng mưa phục vụ cảnh báo nguy cơ lũ quét. Luận án đã đóng góp mới bằng cách đề xuất phương pháp và bộ tiêu chí đánh giá rủi ro lũ quét dựa trên ba thành phần chính: hiểm họa, mức độ phơi bày trước hiểm họa và tính dễ bị tổn thương. Cụ thể, 09 tiêu chí thứ cấp được sử dụng để đánh giá hiểm họa, 08 tiêu chí cho mức độ phơi bày và 13 tiêu chí độ nhạy cảm cùng 20 tiêu chí khả năng ứng phó cho tính dễ bị tổn thương. Các tiêu chí này được chuẩn hóa và tổng hợp để xây dựng bản đồ rủi ro lũ quét cho lưu vực nghiên cứu.
Bên cạnh đó, luận án đã xây dựng phương pháp xác định ngưỡng mưa sinh lũ quét dựa trên phân tích đặc trưng cân bằng nước tự nhiên, sử dụng mô hình MIKE SHE và MIKE 11 để tính toán cán cân nước và điều chỉnh hệ số triết giảm α. Kết quả tính toán ngưỡng mưa này cung cấp cơ sở quan trọng cho công tác cảnh báo lũ quét theo không gian.
Về ý nghĩa khoa học, luận án đã xây dựng được phương pháp chung đánh giá rủi ro lũ quét tích hợp các tiêu chí tự nhiên và xã hội, đồng thời nâng cao độ chính xác trong cảnh báo nguy cơ lũ quét. Về ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng để xây dựng hệ thống cảnh báo và đánh giá rủi ro lũ quét, góp phần vào công tác phòng chống và giảm nhẹ thiên tai cho các lưu vực sông có đặc điểm tương tự.
Kết quả đánh giá rủi ro cho thấy khoảng 69% diện tích lưu vực Ngàn Phố - Ngàn Sâu có nguy cơ rủi ro thấp, trong khi các khu vực có mật độ sông suối lớn và độ dốc cao (như Hương Sơn, Đức Thọ, Vũ Quang) có nguy cơ cao và rất cao (chiếm trên 20%). Luận án kiến nghị tiếp tục phát triển đánh giá và tính toán ngưỡng mưa chi tiết hơn cho các tiểu lưu vực nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống lũ quét.