Tên luận án:
Khai thác sự ngộ nhận để phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học môn Sinh học cấp Trung học phổ thông
Ngành:
Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học (Mã số: 9140111)
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Khai thác sự ngộ nhận để phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học môn Sinh học cấp Trung học phổ thông" của Phạm Thị Phương Anh, được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, tập trung giải quyết nhu cầu cấp thiết về phát triển năng lực tư duy phản biện (TDPB) cho học sinh trong bối cảnh bùng nổ thông tin. Nghiên cứu chỉ ra rằng TDPB là một trong những năng lực cốt lõi của công dân thế kỷ 21, giúp tiếp nhận, phân tích và đánh giá thông tin một cách khách quan. Tuy nhiên, thực trạng TDPB của học sinh Việt Nam còn thấp, và việc khai thác các ngộ nhận (NN) trong môn Sinh học để phát triển TDPB chưa được quan tâm đúng mức.
Mục đích chính của luận án là xây dựng khung năng lực TDPB cho học sinh trung học phổ thông (THPT), xác định các NN trong môn Sinh học và đề xuất quy trình dạy học khai thác các NN này nhằm phát triển TDPB. Luận án giả thuyết rằng việc xây dựng khung NL TDPB, xác định NN và đề xuất quy trình dạy học hợp lý sẽ giúp phát triển NL TDPB cho học sinh. Các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm hệ thống hóa cơ sở lý luận về TDPB và NN, điều tra thực trạng, đề xuất quy trình phát hiện NN và xây dựng khung NL TDPB cùng bộ công cụ đánh giá, đồng thời thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả.
Nghiên cứu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, làm sáng tỏ thực trạng NL TDPB của học sinh và những khó khăn của giáo viên. Luận án đã xác định 82 NN của học sinh THPT trong môn Sinh học và xây dựng cấu trúc NL TDPB gồm ba nhóm thành tố chính: Tiếp nhận và xử lý thông tin; Xây dựng và đánh giá lập luận; Ra quyết định, với 12 thành tố cụ thể và 4 mức độ phát triển. Quy trình dạy học khai thác NN để phát triển TDPB được đề xuất gồm 3 giai đoạn: Lập kế hoạch, Tổ chức dạy học, Đánh giá và điều chỉnh, cùng với 68 bài tập chứa NN.
Kết quả thực nghiệm sư phạm tại 04 trường THPT ở miền Trung Việt Nam đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của quy trình. Các chỉ số định lượng cho thấy sự gia tăng đáng kể của NL TDPB toàn phần, các thành tố của NL TDPB, thái độ phản biện (khách quan, cẩn thận, tò mò, tự tin, cởi mở, cầu tiến) và sự thay đổi nhận thức Sinh học của học sinh ở nhóm thực nghiệm so với nhóm đối chứng. Điều này chứng tỏ việc sử dụng bài tập chứa NN không chỉ giúp tăng kỹ năng TDPB mà còn cải thiện nhận thức khoa học, hạn chế NN và hình thành kiến thức đúng cho học sinh. Luận án cũng chỉ ra những thách thức ban đầu đối với giáo viên khi tự thiết kế bài tập, đồng thời kiến nghị cần có tài liệu hỗ trợ để nâng cao hiệu quả giảng dạy.
Mục lục chi tiết:
PHẦN 1: MỞ ĐẦU
-
1. Lý do chọn đề tài
- 1.1. Xuất phát từ vai trò của năng lực tư duy phản biện đối với sự phát triển bản thân trong thời đại bùng nổ thông tin.
- 1.2. Xuất phát từ thực trang tư duy phản biện của người học và mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông.
- 1.3. Xuất phát từ tình hình nghiên cứu khai thác các ngộ nhận trong môn Sinh học để phát triển tư duy phản biện cho học sinh
-
2. Mục đích nghiên cứu
-
3. Giả thuyết khoa học
-
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- 4.1. Đối tượng nghiên cứu
- 4.2. Khách thể nghiên cứu
-
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
-
6. Phương pháp nghiên cứu
-
7. Phạm vi nghiên cứu
-
8. Những đóng góp mới của đề tài
-
9. Cấu trúc luận án
- Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu.
- Chương 2. Khai thác sự NN để phát triển TDPB cho HS trong dạy học môn Sinh học cấp THPT.
- Chương 3. Thực nghiệm sư phạm.
PHẦN 2: NỘI DUNG
-
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
- 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
- 1.1.1. Các kết quả nghiên cứu về tư duy phản biện
- 1.1.2. Các kết quả nghiên cứu về sự ngộ nhận trong quá trình nhận thức
- 1.2. Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu
- 1.2.1. Năng lực tư duy phản biện
- 1.2.2. Sự ngộ nhận trong quá trình nhận thức
- 1.2.3. Khai thác các ngộ nhận của HS để phát triển năng lực tư duy phản biện trong quá trình dạy học
- 1.3. Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
-
CHƯƠNG 2: KHAI THÁC SỰ NGỘ NHẬN ĐỂ PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
- 2.1. Phân tích chương trình môn Sinh học cấp trung học phổ thông
- 2.2. Hệ thống ngộ nhận của học sinh trung học phổ thông trong quá trình học tập môn Sinh học
- 2.3. Khung năng lực tư duy phản biện của học sinh trung học phổ thông
- 2.4. Xây dựng quy trình dạy học khai thác sự ngộ nhận để phát triển tư duy phản biện cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học Sinh học
- 2.5. Quy trình, công cụ đánh giá sự phát triển năng lực năng lực tư duy phản biện và sự thay đổi nhận thức Sinh học của học sinh trung học phổ thông
- 2.5.1. Quy trình đánh giá
- 2.5.2. Bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực tư duy phản biện và sự thay đổi nhận thức Sinh học của học sinh trung học phổ thông
-
CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
- 3.1. Mục đích thực nghiệm
- 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
- 3.3. Nội dung thực nghiệm và triển khai thực nghiệm
- 3.3.1. Nội dung thực nghiệm
- 3.3.2. Triển khai thực nghiệm
- 3.3.2.1. Thực nghiệm thăm dò
- 3.3.2.2. Thực nghiệm chính thức
- 3.4. Kết quả thực nghiệm
- 3.4.1. Kết quả định lượng
- 3.4.1.1. Mức độ phát triển của năng lực tư duy phản biện qua quá trình thực nghiệm
- (1) Sự phát triển của nhóm thành tố tiếp nhận và xử lý thông tin
- (2) Sự phát triển của nhóm thành tố Xây dựng và đánh giá lập luận
- (3) Sự phát triển của nhóm thành tố Ra quyết định
- (4) Mức độ phát triển của năng lực tư duy phản biện toàn phần
- (5) Mức độ phát triển năng lực tư duy phản biện trong dạy học Sinh học của một số học sinh điển hình
- (6) Mức độ phát triển của các thái độ phản biện
- 3.4.1.2. Sự thay đổi nhận thức Sinh học của học sinh sau quá trình thực nghiệm
- 3.4.2. Khảo sát ý kiến giáo viên và học sinh về quá trình thực nghiệm sư phạm
- 3.5. Đánh giá quá trình thực nghiệm và bàn luận
PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
-
1. Kết luận
- 1.1.
- 1.2.
- 1.3.
- 1.4.
- 1.5.
- 1.6.
-
2. Kiến nghị
- 2.1.
- 2.2.
- 2.3.
- 2.4.
- 2.5.
- 2.6.