Ẩn dụ tri nhận trong ca từ Trịnh Công Sơn
Ngôn ngữ học
Luận án "Ẩn dụ tri nhận trong ca từ Trịnh Công Sơn" của Nguyễn Thị Bích Hạnh, được bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam vào năm 2014, là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ học tri nhận. Đề tài này có tính cấp thiết cao khi tiếp cận ẩn dụ không chỉ là một hình thái tu từ mà còn là một cơ chế tri nhận hữu hiệu, giúp con người ý niệm hóa các khái niệm trừu tượng và nhận thức thế giới. Luận án đặc biệt nhấn mạnh "khoảng trống" trong nghiên cứu ca từ Trịnh Công Sơn dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận, một hiện tượng đặc biệt trong đời sống âm nhạc Việt Nam.
Đối tượng nghiên cứu chính là các mô hình ẩn dụ tri nhận trong ca từ Trịnh Công Sơn, tập trung vào ẩn dụ cấu trúc và ẩn dụ định hướng. Mục đích của luận án là dùng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để lý giải các mô hình ẩn dụ này, dựa trên kinh nghiệm thân thể, trải nghiệm sinh học, cơ chế thần kinh, phản xạ hành vi, cũng như các mô hình văn hóa và tri thức nền mang đặc trưng tâm lý, tư duy tộc người. Các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm lý giải các ẩn dụ tri nhận cơ sở và phái sinh, phân tích mối quan hệ tương hợp giữa các lược đồ ẩn dụ tri nhận, và làm rõ cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và đích. Luận án sử dụng các phương pháp như thống kê, phân loại, miêu tả, phân tích ngữ nghĩa, liên văn bản, xếp chồng văn bản và so sánh văn hóa.
Về đóng góp, luận án thúc đẩy nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam, khẳng định ẩn dụ tri nhận là một cơ chế tư duy quan trọng để con người nhận thức thế giới. Về thực tiễn, công trình này lý giải các thao tác tư duy và lược đồ tư duy trong ca từ Trịnh Công Sơn, khám phá thế giới tinh thần và những ám ảnh của nhạc sĩ, từ đó làm rõ phong cách cá nhân và có thể ứng dụng trong giảng dạy phong cách học, phong cách sáng tác ca từ.
Các kết quả nghiên cứu cho thấy, các mô hình ẩn dụ cấu trúc như "CON NGƯỜI LÀ CÂY CỎ", "ĐỜI NGƯỜI LÀ MỘT NGÀY", "CUỘC ĐỜI LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH" được Trịnh Công Sơn sử dụng để ý niệm hóa cách nhìn về thế giới, nhân sinh quan và tính vô thường của đời người, thể hiện qua các ánh xạ từ miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng. Các ẩn dụ định hướng như "VUI LÀ HƯỚNG LÊN", "BUỒN LÀ HƯỚNG XUỐNG", "Ý THỨC ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN", "VÔ THỨC ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI", "SỨC KHỎE VÀ SỰ SỐNG ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN", "BỆNH TẬT VÀ CÁI CHẾT ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI" đều được lý giải thông qua trải nghiệm vật lý, văn hóa, tâm lý và sinh học, gắn kết trong một hệ thống ý niệm chặt chẽ, đa chiều. Luận án khẳng định ẩn dụ tri nhận không chỉ là hình thái tu từ mà còn là cơ chế tư duy quan trọng để con người nhận thức thế giới, phản ánh sâu sắc dấu ấn văn hóa cá nhân của Trịnh Công Sơn.