ỨNG DỤNG KỸ THUẬT HẠT NHÂN ĐỂ NGHIÊN CỨU Ô NHIỄM KIM LOẠI NẶNG TRONG KHÔNG KHÍ TẠI HÀ NỘI DÙNG CHỈ THỊ RÊU SINH HỌC
Vật lý Nguyên tử và Hạt nhân
Luận án "Ứng dụng kỹ thuật hạt nhân để nghiên cứu ô nhiễm kim loại nặng trong không khí tại Hà Nội dùng chỉ thị rêu sinh học" tập trung giải quyết vấn đề ô nhiễm không khí (ONKK) do kim loại nặng (KLN) tại Hà Nội, một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Công trình này đã thành công trong việc phát triển và áp dụng phương pháp chỉ thị sinh học rêu kết hợp với các kỹ thuật phân tích hạt nhân hiện đại, một hướng nghiên cứu còn mới mẻ tại Việt Nam.
Nghiên cứu sử dụng hai loại rêu: *Barbula indica* làm chỉ thị thụ động, được phân tích bằng kỹ thuật kích hoạt nơtron (INAA) tại Viện JINR (Dubna, Nga); và *Sphagnum girgensohnii* làm chỉ thị chủ động, được phân tích bằng kỹ thuật phát xạ tia X kích thích bởi chùm proton (PIXE) tại Trung tâm Gia tốc Cylotron Nishina (Nhật Bản). Các kỹ thuật hạt nhân này được lựa chọn nhờ khả năng phân tích đa nguyên tố, không phá hủy mẫu, độ nhạy cao và thời gian phân tích nhanh.
Kết quả nghiên cứu đã cung cấp bộ số liệu chi tiết về hàm lượng trung bình của 33 nguyên tố KLN từ mẫu *Barbula indica* và 27 nguyên tố KLN từ mẫu *Sphagnum girgensohnii* trên địa bàn Hà Nội và các vùng lân cận. Phân tích thống kê đã đánh giá được mức độ ô nhiễm không khí, chỉ ra một số nguyên tố có mức độ ô nhiễm từ vừa phải đến nghiêm trọng, như V, Se, Zn, Ba, Ta. Đặc biệt, hàm lượng KLN trung bình trong các mẫu rêu tại Hà Nội luôn cao hơn so với các thành phố khác ở Châu Âu. Nghiên cứu cũng chứng minh sự tương quan giữa hàm lượng KLN trong rêu và trong không khí, khẳng định rêu là chỉ thị sinh học đáng tin cậy. Dựa trên phân tích nhân tố, các nguồn gây ô nhiễm chính được xác định bao gồm bụi đất và bụi đường từ giao thông, hoạt động công nghiệp, đốt sinh khối, sử dụng nhiên liệu than và chất thải rắn. Luận án đã đóng góp quan trọng vào việc đánh giá hiện trạng và xác định nguồn gốc ONKK tại Hà Nội, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo để có cái nhìn toàn diện hơn.