XÂY DỰNG MÔ HÌNH CANH TÁC THÍCH HỢP TRÊN ĐẤT PHÈN NHIỄM MẶN: Trường hợp nghiên cứu tại xã Lương Nghĩa, Vĩnh Viễn A và Hỏa Tiến của tỉnh Hậu Giang
KHOA HỌC ĐẤT (MÃ NGÀNH: 62 62 01 03)
Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc xây dựng mô hình canh tác thích hợp trên đất phèn nhiễm mặn tại tỉnh Hậu Giang, một khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề bởi biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long. Mục tiêu chính là phát triển các giải pháp canh tác bền vững nhằm cải thiện hiệu quả sử dụng đất và sinh kế người dân.
Nghiên cứu đã tiến hành khảo sát hiện trạng sản xuất nông nghiệp, tình hình xâm nhập mặn đất và nước, đồng thời đánh giá khả năng thích nghi đất đai tại ba xã Lương Nghĩa, Vĩnh Viễn A và Hỏa Tiến. Kết quả cho thấy đất bị nhiễm phèn và chịu tác động của xâm nhập mặn là trở ngại chính cho sản xuất nông nghiệp. Mặc dù độ mặn trong đất nhìn chung thấp hơn ngưỡng gây hại, nhưng đất phèn chiếm diện tích lớn (72,11%), tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu.
Các mô hình canh tác lúa độc canh hiện tại (2-3 vụ lúa) có hiệu quả kinh tế thấp. Luận án đã thử nghiệm và đánh giá các mô hình luân canh cây màu trên nền đất lúa hai vụ, bao gồm các mô hình như lúa – khoai lang – bắp nếp, lúa – dưa hấu – lúa, đậu xanh – lúa – dưa hấu, và bắp nếp – lúa – bắp nếp. Các mô hình luân canh này đã chứng minh hiệu quả kinh tế cao hơn đáng kể so với mô hình chuyên lúa (tỷ suất lợi nhuận biên cao hơn, ví dụ mô hình khoai lang – lúa – bắp nếp đạt 4,5 so với lúa – lúa là 0). Đồng thời, các mô hình này còn cải thiện các đặc tính đất như hàm lượng lân và đạm hữu dụng, và tăng năng suất lúa cho vụ kế tiếp.
Nghiên cứu cũng đề xuất và thử nghiệm các biện pháp cải thiện tình trạng nhiễm mặn đất bằng cách kết hợp rửa mặn với bón vôi (CaO) hoặc gypsum (CaSO4). Kết quả cho thấy việc ngâm đất và rửa mặn giảm độ dẫn điện (EC) và hàm lượng Na⁺ hòa tan trong dung dịch đất. Việc bổ sung CaO hoặc CaSO4 cùng với rửa mặn đã tăng hiệu quả loại bỏ Na⁺ trao đổi trên keo đất.
Từ những kết quả này, luận án kết luận rằng đất phèn và xâm nhập mặn là thách thức lớn. Các mô hình luân canh cây màu là giải pháp thích ứng hiệu quả, giúp nâng cao hiệu quả kinh tế và cải thiện chất lượng đất. Nghiên cứu khuyến nghị triển khai các mô hình luân canh lúa – màu trong vụ Xuân Hè và Hè Thu, đồng thời cần kiểm chứng hiệu quả của biện pháp rửa mặn kết hợp bón vôi trên quy mô đồng ruộng.