Luận án Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh

Tên luận án:

TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH

Ngành:

Văn hoá học

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Thờ cúng tổ tiên là một hiện tượng mang tính tất yếu và đa dạng trong xã hội Việt Nam. Tỉnh Trà Vinh, nơi có cộng đồng Khmer sinh sống đông đảo với văn hóa dân gian phong phú, là địa bàn diễn ra sự giao lưu và tiếp biến văn hóa sâu sắc. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer tại Trà Vinh là cần thiết để làm rõ những đặc điểm riêng, đồng thời thấy được sự hỗn dung các giá trị văn hóa trong đời sống của họ. Với lý do đó, luận án “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh” đã được chọn làm đề tài nghiên cứu tiến sĩ văn hóa học.

Mục đích của luận án là nghiên cứu một cách hệ thống về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer để nhận diện sự hỗn dung các giá trị văn hóa. Các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tìm hiểu bối cảnh văn hóa xã hội, tín ngưỡng tôn giáo, khảo sát biểu hiện của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, và xem xét các hoạt động thường nhật cùng nguyên tắc ứng xử của người Khmer. Đối tượng nghiên cứu là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh, trong phạm vi vấn đề giao lưu tiếp biến văn hóa và không gian tỉnh Trà Vinh, với tư liệu được khảo sát từ năm 2017 đến 2019. Luận án sử dụng các phương pháp điền dã dân tộc học, xử lý văn bản, thông tin và nghiên cứu tổng hợp liên ngành.

Luận án này là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh, đồng thời chỉ ra đặc điểm hỗn dung văn hóa trong tín ngưỡng của họ. Về mặt lý luận, luận án cung cấp thêm hệ thống dữ liệu cho việc nghiên cứu về tôn giáo và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của tộc người tại một địa bàn cụ thể. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu góp phần phân tích các yếu tố truyền thống và đương đại, trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý văn hóa trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của tộc người Khmer.

Kết quả nghiên cứu cho thấy tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là yếu tố không thể thiếu trong đời sống văn hóa Khmer, mang tính gia đình, dòng họ và cộng đồng, thể hiện qua các lễ cúng ông bà tại chùa. Phật giáo Nam tông đóng vai trò cốt lõi, chi phối hình thức, nội dung và quan niệm về linh hồn tổ tiên, đồng thời được bản địa hóa. Tín ngưỡng này là sự tích lũy, sáng tạo và dung hợp nhiều yếu tố văn hóa, đặc biệt là Phật giáo Nam tông, vừa bảo hộ linh hồn tổ tiên vừa là cầu nối giữa các thế hệ.

Dưới tác động của xã hội đương đại, kinh tế phát triển và quá trình cộng cư với người Kinh, người Hoa, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh đã có những biến đổi rõ rệt. Các biến đổi này thể hiện trong hình thức tổ chức tang lễ (chuyển từ hỏa táng sang địa táng), không gian và vị trí bàn thờ, cũng như các nghi lễ thực hành (thay đổi thời gian thắp hương, lễ vật). Quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa đã giúp tín ngưỡng này tiếp thu giá trị mới, đồng thời cũng xuất hiện hiện tượng "nhường nhịn văn hóa" và nhu cầu thể hiện bản sắc tộc người. Nhận thức của thế hệ trẻ về tín ngưỡng cũng chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường giáo dục.

Mục lục chi tiết:

• Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

  • 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
    • 1.1.1. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ các góc nhìn
      • 1.1.1.1. Các công trình về đặc trưng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt
      • 1.1.1.2. Các nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên người Việt trong bối cảnh đương đại
      • 1.1.2.3. Các nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên theo quốc gia, vùng miền, tộc người
    • 1.1.2. Các nghiên cứu về giao lưu và tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
    • 1.1.3. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer
    • 1.1.4. Nhận xét chung
  • 1.2. Cơ sở lý luận
    • 1.2.1. Giới thuyết một số khái niệm
      • 1.2.1.1. Khái niệm Nhân sinh quan
      • 1.2.1.1. Khái niệm tổ tiên và quan niệm về tổ tiên của người Khmer
      • 1.2.1.3. Khái niệm tín ngưỡng và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
    • 1.2.2. Vấn đề hỗn dung văn hoá và sự vận dụng vào luận án
  • 1.3. Bối cảnh địa bàn nghiên cứu
    • 1.3.1. Khái quát về tỉnh Trà Vinh
    • 1.3.2. Người Khmer ở Trà Vinh
    • 1.3.3. Những nét văn hóa tiêu biểu của người Khmer ở Trà Vinh
    • 1.3.4. Tín ngưỡng, tôn giáo và thực hành nghi lễ của người Khmer ở Trà Vinh
    • 1.3.5. Thế giới quan của người Khmer thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
  • Tiểu kết chương 1

• Chương 2. ĐẶC TRƯNG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH

  • 2.1. Đối tượng thờ cúng và sự phối thờ
    • 2.1.1. Đối tượng thờ cúng
    • 2.1.2. Sự phối thờ
      • 2.1.2.1. Thờ Phật tổ với vai trò bảo hộ cuộc sống con người
      • 2.1.2.2. Thờ các vị sư sãi với ý nghĩa nhớ ơn người có công
  • 2.2. Bàn thờ tổ tiên và vật thờ
    • 2.2.1. Bàn thờ
      • 2.2.1.1. Về vấn đề lập bàn thờ
      • 2.2.1.2. Cách bài trí, sắp xếp bàn thờ
    • 2.2.2. Vật thờ
  • 2.3. Người chịu trách nhiệm thờ cúng và thực hành nghi lễ
    • 2.3.1. Người chịu trách nhiệm thờ cúng
    • 2.3.2. Người thực hành nghi lễ cúng tổ tiên
  • 2.4. Nghi lễ tang ma – dấu mốc chuyển đổi linh hồn người chết về với Phật và tổ tiên
    • 2.4.1. Tang ma - một thực hành nghi lễ đời người quan trọng của người Khmer
    • 2.4.2. Những thủ tục và lễ thức cơ bản trong tang ma
  • 2.5. Thực hành nghi lễ thờ cúng tổ tiên
    • 2.5.1. Thực hành nghi lễ thờ cúng hằng ngày
    • 2.5.2. Lễ Chôl Chnăm Thmây (lễ vào năm mới hay lễ chịu tuổi)
    • 2.5.3. Lễ cúng tổ tiên thường niên (Sel Đôlta)
    • 2.5.4. Lễ cầu siêu và đại cầu siêu
  • Tiểu kết chương 2

• Chương 3. BIẾN ĐỔI TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH HIỆN NAY

  • 3.1. Biến đổi về hình thức và nội dung
  • 3.2. Sự tác động của thay đổi kinh tế đối với việc thờ cúng tổ tiên
  • 3.3. Sự biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên do tác động của hôn nhân đa tộc người
  • 3.4. Biến đổi qua giao lưu văn hóa với các tộc người cộng cư
  • 3.5. Biến đổi trong nhận thức của thế hệ trẻ về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
  • Tiểu kết chương 3

• Chương 4. TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH: MỐI LIÊN HỆ VỚI PHẬT GIÁO NAM TÔNG, CỘNG ĐỒNG VÀ CÁC TỘC NGƯỜI CỘNG CƯ

  • 4.1. Ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo đến nhân sinh quan của người Khmer
  • 4.2. Mối quan hệ tương hỗ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer
  • 4.3. Thờ cúng tổ tiên trong mối liên hệ với cộng đồng
  • 4.4. Thờ cúng tổ tiên với vấn đề cộng cư và nhu cầu thể hiện văn hóa tộc người
  • Tiểu kết chương 4