TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ GÓC ĐỘ THỂ LOẠI
Lý luận văn học (Mã số: 9.22.01.20)
Luận án "Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại nhìn từ góc độ thể loại" của Nguyễn Thị Minh Phượng là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết lịch sử, một thể loại văn học nổi bật trong văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong giai đoạn từ sau Đổi Mới (1986) đến nay. Luận án được thực hiện nhằm khái quát hóa lý thuyết thể loại tiểu thuyết lịch sử, lấp đầy những khoảng trống trong nghiên cứu trước đây và đề xuất các góc tiếp cận mới để làm rõ giá trị, thành tựu, đặc điểm cấu trúc cũng như nguyên tắc và giới hạn của yếu tố "hư cấu" và "lịch sử" trong thể loại này.
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận cơ bản về thể loại tiểu thuyết lịch sử, tập trung vào việc chỉ ra sự cách tân và đặc trưng của các lớp cấu trúc thể loại biểu hiện qua ba xu hướng chính: tiểu thuyết lịch sử bám sát sử liệu, tiểu thuyết lịch sử dụ ngôn hóa sử liệu và tiểu thuyết lịch sử đối thoại với sử liệu. Luận án khảo sát và phân tích một số tác phẩm tiêu biểu đại diện cho từng xu hướng (như "Sông Côn mùa lũ", "Bão táp triều Trần", "Tám triều vua Lý", "Hồ Quý Ly", "Đội gạo lên chùa", "Đàn đáy", v.v.) để làm sáng tỏ nội dung và nghệ thuật.
Luận án khẳng định tiểu thuyết lịch sử có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục nhân văn và thẩm mỹ, là địa hạt thuận lợi để phản ánh và luận giải các vấn đề lịch sử, văn hóa, xã hội. Giai đoạn đương đại chứng kiến sự phát triển phong phú, đa dạng của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, với nhiều tác phẩm lớn, có giá trị, thể hiện sự đổi mới trên mọi cấp độ nội dung và hình thức nghệ thuật. Mỗi xu hướng có cách thức xử lý yếu tố lịch sử-hư cấu riêng biệt: xu hướng bám sát sử liệu thiên về mô tả và minh họa trung thành; xu hướng dụ ngôn hóa sử liệu chú trọng kết hợp hài hòa "lịch sử" và "hư cấu" để truyền tải bài học giáo huấn về lòng yêu nước, chính trị-tôn giáo, đại đoàn kết dân tộc, và chủ nghĩa nhân đạo; trong khi đó, xu hướng đối thoại với sử liệu lại hoài nghi lịch sử, đề cao hư cấu để nhận thức lại và dự phóng về "lịch sử mới" qua trải nghiệm cá nhân, giải thiêng thần tượng.
Các đổi mới trong cấu trúc thể loại được luận án chỉ ra bao gồm việc lồng ghép "chuyện đại sự" và "chuyện thế sự đời tư", kết cấu cốt truyện ghép mảnh, sự luân chuyển linh hoạt điểm nhìn toàn tri và hạn tri, cùng việc sử dụng ngôn ngữ đa phong cách (chính luận, biện giải, tường thuật, sinh hoạt, cổ kính). Những đóng góp này không chỉ bổ sung cho lý luận văn học mà còn cung cấp công cụ hữu ích cho việc nghiên cứu và giảng dạy, góp phần thúc đẩy sự phát triển của văn học Việt Nam nói chung.