PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Lý luận và PPDH bộ môn Sinh học
Luận án "Phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh trong dạy học Sinh học cấp Trung học phổ thông" của Trần Thái Toàn được thực hiện trong bối cảnh đổi mới giáo dục, hướng tới phát triển năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh. Xuất phát từ thực trạng học sinh phổ thông còn hạn chế trong việc vận dụng kiến thức Sinh học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn đời sống, luận án đặt mục tiêu nghiên cứu, xác định khái niệm, cấu trúc kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn (KN VDKT vào thực tiễn), từ đó xây dựng quy trình và công cụ rèn luyện KN này cho học sinh cấp THPT, góp phần nâng cao chất lượng lĩnh hội kiến thức môn học.
Giả thuyết khoa học của đề tài là nếu xác định được cấu trúc KN VDKT vào thực tiễn và xây dựng, sử dụng quy trình, công cụ rèn luyện phù hợp, thì sẽ phát triển được KN VDKT này cho học sinh và nâng cao chất lượng dạy học. Để đạt được mục tiêu, nghiên cứu đã thực hiện các nhiệm vụ: nghiên cứu cơ sở lí luận, điều tra thực trạng KN VDKT của học sinh và việc dạy học của giáo viên, phân tích chương trình Sinh học THPT, đề xuất quy trình xác định các vấn đề thực tiễn (VĐTT), xây dựng khái niệm, cấu trúc, quy trình và công cụ rèn luyện KN VDKT, thiết kế tiêu chí đánh giá và tiến hành thực nghiệm sư phạm.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, KN VDKT vào thực tiễn là một thành tố quan trọng trong năng lực sinh học, bao gồm 5 kĩ năng tiến trình: phát hiện VĐTT, hình thành giả thuyết khoa học, tìm tòi/huy động kiến thức liên quan, giải quyết VĐTT và báo cáo kết quả/rút ra kết luận. Thực trạng cho thấy KN VDKT là vấn đề còn mới mẻ đối với giáo viên và học sinh, với mức độ đạt được của học sinh còn thấp. Luận án đã xây dựng quy trình 4 bước để xác định VĐTT và quy trình 5 bước để rèn luyện KN VDKT, kèm theo 3 nhóm công cụ chính: bài tập thực tiễn, dự án học tập và đề tài nghiên cứu khoa học. Thang đo và tiêu chí đánh giá KN VDKT với 4 mức độ (Tập sự, Ban đầu, Có kĩ năng, Thành thạo) cũng được xây dựng.
Thực nghiệm sư phạm trên 302 giáo viên và 820 học sinh tại 6 trường THPT ở Hà Tĩnh đã khẳng định tính hiệu quả và khả thi của các biện pháp đề xuất. Kết quả cho thấy tỷ lệ học sinh đạt mức "Có kĩ năng" và "Thành thạo" tăng đáng kể sau quá trình rèn luyện, đặc biệt khi kết hợp đa dạng các công cụ. Tuy nhiên, mức độ "Thành thạo" tăng chậm hơn, cho thấy KN VDKT là một kĩ năng đòi hỏi quá trình rèn luyện lâu dài. Luận án góp phần nâng cao chất lượng dạy học và kích thích sự chủ động, tích cực của học sinh.