NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HOÁ HỌC, HOẠT TÍNH GÂY ĐỘC TẾ BÀO CỦA LOÀI HẢI SÂM Stichopus horrens VÀ Holothuria edulis Ở VÙNG BIỂN TRUNG BỘ VIỆT NAM
Hóa Hữu cơ
Luận án tiến sĩ này tập trung vào nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính gây độc tế bào của hai loài hải sâm Stichopus horrens và Holothuria edulis thu thập tại vùng biển Trung bộ Việt Nam. Bối cảnh nghiên cứu nhấn mạnh tiềm năng to lớn của tài nguyên biển Việt Nam, đặc biệt là các loài động vật Da gai như hải sâm, vốn được sử dụng lâu đời trong y học phương Đông và giàu giá trị dinh dưỡng, dược liệu. Tuy nhiên, các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hải sâm tại Việt Nam còn hạn chế.
Mục tiêu tổng quát của luận án là xác định thành phần hóa học và đánh giá hoạt tính gây độc tế bào ung thư của các hợp chất phân lập được từ hai loài hải sâm trên. Để đạt được mục tiêu này, luận án đã thực hiện phân lập, xác định cấu trúc các hợp chất bằng phương pháp phổ hiện đại (NMR 1D/2D, HR-ESI-MS) và đánh giá hoạt tính gây độc tế bào ung thư trên năm dòng tế bào người (LNCaP, MCF7, KB, HepG2, SK-Mel-2).
Kết quả nghiên cứu đã phân lập được tổng cộng 17 hợp chất triterpene glycoside từ Stichopus horrens và 08 hợp chất từ Holothuria edulis. Trong số đó, sáu hợp chất mới đã được xác định cấu trúc: năm hợp chất stichorrenoside A-E (SH1-SH4 và SH9) từ S. horrens và một hợp chất holothurin A5 (HE1) từ H. edulis. Bốn hợp chất khác cũng lần đầu tiên được phân lập từ tự nhiên, bao gồm 3β-O-[β-D-xylopyranosyl-(1→2)-β-D-xylopyranosyl]-23S-acetoxyholost-7-ene (SH7), 3β-O-[β-D-xylopyranosyl-(1→2)-β-D-xylopyranosyl]-23S-hydroxyholost-7-ene (SH8), deacetyl thelenotoside B (SH11) và deacetyltichloroside C1 (SH17). Luận án cũng ghi nhận các cấu trúc aglycone mới và lần đầu tiên phát hiện nhóm -OOH tại vị trí C-25 trong holothurin A5.
Về hoạt tính sinh học, hầu hết các hợp chất phân lập đều thể hiện khả năng gây độc tế bào ung thư. Đặc biệt, hai hợp chất stichloroside B1 (SH12) và deacetylstichloroside C1 (SH17) từ S. horrens cho thấy hoạt tính rất mạnh trên cả năm dòng tế bào ung thư được thử nghiệm, với giá trị IC50 thấp hơn đáng kể so với chất đối chứng dương ellipticine. Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế hoạt động của deacetylstichloroside C1 (SH17) cho thấy hợp chất này tác động đến chu kỳ tế bào ở pha sub-G1 và gây ra sự tự chết tế bào MCF7. Những đóng góp này không chỉ làm phong phú kiến thức về hóa học các hợp chất thiên nhiên từ hải sâm Việt Nam mà còn mở ra hướng ứng dụng tiềm năng trong phát triển thuốc hỗ trợ điều trị ung thư.