NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ HOẠT TÍNH GÂY ĐỘC TẾ BÀO UNG THƯ CỦA MỘT SỐ LOÀI SÊN BIỂN THUỘC CHI Aplysia Ở VÙNG BIỂN VIỆT NAM
Hóa hữu cơ
Luận án này tập trung vào nghiên cứu thành phần hóa học và đánh giá hoạt tính gây độc tế bào ung thư từ các loài sên biển thuộc chi Aplysia ở vùng biển Việt Nam, nhằm tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có tiềm năng điều trị ung thư. Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ sự gia tăng của bệnh ung thư và nhu cầu cấp thiết về thuốc đặc trị cũng như tác nhân dự phòng hóa học, trong đó các hợp chất từ sinh vật biển được xem là nguồn tài nguyên đầy hứa hẹn. Sên biển thuộc giống Aplysia đã được ghi nhận là một nguồn phong phú các hợp chất có hoạt tính sinh học, với một số đã được ứng dụng trong thử nghiệm lâm sàng. Tuy nhiên, các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của chúng ở Việt Nam còn hạn chế.
Đề tài đã khảo sát hai loài sên biển: Aplysia dactylomela (thu thập tại đảo Phú Quý, Lâm Đồng và đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi) và Aplysia oculifera (thu thập tại Lăng Cô, Huế). Mục tiêu chính là phân lập, xác định cấu trúc hóa học các hợp chất từ hai loài này và đánh giá tác dụng gây độc tế bào trên một số dòng tế bào ung thư ở người (ung thư gan HepG2, ung thư phổi A549, ung thư vú MCF-7, ung thư cổ tử cung Hela) bằng phương pháp MTT.
Kết quả nghiên cứu đã phân lập và xác định cấu trúc của tổng cộng 23 hợp chất. Cụ thể, từ A. dactylomela thu ở Phú Quý, Lâm Đồng, đã phân lập được 4 hợp chất, trong đó có 3 hợp chất mới là dactylomelanin C (ADA1), dactylomelanin D (ADA2) và dactylomelanin E (ADA3), thuộc lớp sesquiterpene. Từ A. dactylomela thu ở Lý Sơn, Quảng Ngãi, đã phân lập 12 hợp chất, với 7 hợp chất mới bao gồm aplydactylonin I (ADB2), aplydactylonin K (ADB3), aplydactylonin G (ADB4), aplydactylonin H (ADB5), aplydactylonin F (ADB6), aplydactylonin E (ADB7) và aplydactylonin D (ADB11) với khung mới chưa từng công bố, thuộc lớp terpenoid (11 sesquiterpene, 1 diterpene, 1 triterpene). Đặc biệt, từ A. oculifera thu ở Lăng Cô, Huế, đã phân lập và xác định cấu trúc 7 hợp chất diterpene mới, là oculiferanin A-G (AOB1-AOB7), trong đó có 5 hợp chất có khung được sắp xếp lại từ khung parguerane và 2 hợp chất có khung parguerane, đánh dấu lần đầu tiên lớp chất diterpene được phân lập từ loài này.
Về hoạt tính sinh học, 23 hợp chất sạch đã được thử nghiệm gây độc tế bào ung thư. Hợp chất dactylomelanin E (ADA3) từ A. dactylomela (Phú Quý) thể hiện hoạt tính tốt trên cả ba dòng tế bào HepG2, A549 và MCF-7 (IC50 lần lượt là 27,54, 17,78 và 18,62 µM). Hợp chất elatol (ADB1) từ A. dactylomela (Lý Sơn) cho thấy hoạt tính mạnh nhất trên cả ba dòng HepG2, A549 và MCF-7 (IC50 lần lượt là 6,22, 5,07 và 6,55 µM). Từ A. oculifera, oculiferanin A (AOB1) thể hiện hoạt tính tốt trên HepG2 và Hela (IC50 tương ứng là 21,38 và 23,44 µM).
Những phát hiện này đóng góp thêm 17 hợp chất mới từ hai loài sên biển Aplysia dactylomela và Aplysia oculifera, nhiều hợp chất trong số đó thể hiện hoạt tính gây độc đáng kể đối với các dòng tế bào ung thư người. Luận án khuyến nghị nghiên cứu sâu hơn về các hợp chất tiềm năng như aplydactylonin G (ADB4) và mở rộng đánh giá hoạt tính sinh học khác (kháng viêm, kháng khuẩn, ức chế enzyme) cho các hợp chất mới.