NGHIÊN CỨU NGUỒN TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC NHẰM ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ SỬ DỤNG BỀN VỮNG MỘT SỐ LOÀI CÓ GIÁ TRỊ Ở KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN NA HANG, TỈNH TUYÊN QUANG
Thực vật học
Luận án tiến sĩ Sinh học của Nguyễn Thị Hải tập trung vào nghiên cứu nguồn tài nguyên cây thuốc tại Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, nhằm đề xuất các giải pháp bảo tồn và sử dụng bền vững các loài có giá trị. Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ việc khu vực này sở hữu nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú nhưng đang đối mặt với nguy cơ khan hiếm và tuyệt chủng do khai thác bừa bãi, thiếu kế hoạch, trong khi các nghiên cứu tổng thể còn hạn chế.
Mục tiêu chính của luận án là đánh giá hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững các loài có triển vọng. Về mặt khoa học, nghiên cứu này cung cấp cơ sở dữ liệu về đa dạng nguồn tài nguyên và các giải pháp bảo tồn. Về mặt thực tiễn, kết quả sẽ hỗ trợ các cơ quan quản lý, sản xuất, kinh doanh trong việc hoạch định chính sách, tạo nguồn nguyên liệu dược ổn định, bảo tồn các loài có giá trị và định hướng phát triển chế phẩm sinh học mới.
Nghiên cứu đã khảo sát và xác định được 647 loài cây thuốc, thuộc 433 chi và 137 họ trong 4 ngành thực vật bậc cao có mạch tại BTTN Na Hang, bổ sung thêm 180 loài so với các tư liệu trước đây. Luận án cũng ghi nhận tập quán sử dụng cây thuốc của hai dân tộc Tày (223 loài) và Dao (164 loài) trong khu vực, với 151 loài được sử dụng chung.
Về hoạt tính sinh học, sàng lọc 18 mẫu cây thuốc đã phát hiện nhiều mẫu có tác dụng kháng tế bào ung thư (phổi H1975, vú MCF-7, MDA-MB-231, tụy tạng PANC1), ức chế a-glucosidase và a-amylase. Đặc biệt, từ loài Ba bét quả nhỏ (Mallotus microcarpus) đã phân lập được 11 hợp chất, trong đó có 01 hợp chất mới là 3-Methoxybenzensulfonic acid 4-O-β-D-glucopyranoside (MM4), cùng các hợp chất khác thể hiện tác dụng kháng ung thư. Từ loài Song môi tàu (Miliusa sinensis), đã phân lập được hai hợp chất flavonoid có tác dụng ức chế a-glucosidase.
Nghiên cứu nhân giống hai loài có tiềm năng là Râu hùm (Tacca chantrieri Andre) và Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria Lour.) cho thấy nhân giống sinh dưỡng bằng hom từ củ/thân mang lại hiệu quả cao, đặc biệt khi có chất kích thích. Trong khi đó, nhân giống bằng hạt của Râu hùm gặp khó khăn với tỷ lệ nảy mầm thấp và sinh trưởng chậm, còn Hoàng đằng có tỷ lệ nảy mầm bằng hạt rất cao và sinh trưởng tốt.
Dựa trên kết quả, đề tài đề xuất 12 loài cây thuốc có triển vọng để nghiên cứu gây trồng, cùng các giải pháp kỹ thuật (bảo tồn in-situ, ex-situ), nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn thiện cơ chế chính sách và tổ chức nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại khu BTTN Na Hang.