Luận án Nghiên cứu sự biến đổi di truyền của một số gene kháng thuốc và mối liên quan đến kháng Dihydroartemisinin-Piperaquine ở chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum tại các tỉnh có lưu hành bệnh sốt rét

Tên luận án:

NGHIÊN CỨU SỰ BIẾN ĐỔI DI TRUYỀN CỦA MỘT SỐ GENE KHÁNG THUỐC VÀ MỐI LIÊN QUAN ĐẾN KHÁNG DIHYDROARTEMISININ-PIPERAQUINE Ở CHỦNG KÝ SINH TRÙNG Plasmodium falciparum TẠI CÁC TỈNH CÓ LƯU HÀNH BỆNH SỐT RÉT

Ngành:

Công nghệ sinh học

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án của Trần Thị Thu Huyền, thuộc ngành Công nghệ sinh học, tập trung nghiên cứu tình trạng kháng thuốc sốt rét do *Plasmodium falciparum* đối với phác đồ Dihydroartemisinin-Piperaquine (DHA-PPQ) tại các tỉnh có lưu hành bệnh sốt rét ở Việt Nam. Nghiên cứu được thực hiện trên 421 bệnh nhân sốt rét không biến chứng từ tháng 8 năm 2018 đến tháng 3 năm 2023 tại bốn tỉnh Bình Phước, Đắk Nông, Gia Lai và Đắk Lắk.

Mục tiêu chính của luận án là khảo sát sự biến đổi di truyền và tần số đột biến của các gen kháng thuốc (*pfK13*, *pfpm2*, *pfEXO*), đánh giá hiệu quả điều trị của DHA-PPQ và phân tích các yếu tố liên quan đến hiệu quả điều trị. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu máu khô và hồ sơ bệnh án, sử dụng các kỹ thuật phân tích phân tử như giải trình tự gen, Real-time PCR và ARMS-PCR để xác định đột biến và số lượng bản sao gen, cùng với phân tích thống kê.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng đột biến C580Y trên gen *pfK13* (liên quan đến kháng artemisinin) chiếm tỷ lệ 91,3% và phổ biến cao ở cả bốn tỉnh. Gen *pfpm2* có số lượng bản sao tăng cao ở 51% mẫu, và đột biến E415G trên gen *pfEXO* (liên quan đến kháng piperaquine) được tìm thấy ở 76,1% mẫu. Các kiểu gen phức hợp kháng thuốc cũng có tỷ lệ lưu hành đáng kể, như C580Y/*pfpm2* là 45,5% và C580Y/E415G là 68,3%.

Về hiệu quả điều trị, phác đồ DHA-PPQ cho thấy tỷ lệ khỏi bệnh sau 42 ngày theo dõi chỉ đạt 50,8% chung. Tỷ lệ thất bại điều trị tổng cộng ở Bình Phước là 38,6% và ở Đắk Nông là 21,1%, đều vượt ngưỡng cảnh báo 10%. Tỷ lệ dương tính ký sinh trùng vào ngày thứ 3 sau điều trị là 21,7% và tỷ lệ tái phát tích lũy là 22,6%, cho thấy sự suy giảm hiệu quả của artemisinin và nguy cơ kháng piperaquine. Phân tích hồi quy logistic đơn biến cho thấy các kiểu gen phức hợp kháng thuốc có liên quan đến nguy cơ thất bại điều trị cao hơn đáng kể. Các yếu tố nhân trắc không ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị, nhưng các biến đổi di truyền trên gen kháng thuốc, đặc biệt là C580Y, E415G và số lượng bản sao *pfpm2*, có mối liên hệ chặt chẽ với thất bại điều trị.

Luận án kết luận rằng hiệu quả của phác đồ DHA-PPQ đang suy giảm và tình trạng kháng thuốc đang lan rộng. Từ đó, đưa ra kiến nghị tăng cường giám sát các đột biến di truyền, tích hợp dữ liệu phân tử vào chiến lược kiểm soát sốt rét quốc gia và thúc đẩy nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kháng thuốc cũng như các phác đồ điều trị thay thế.