NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH (TRƯỜNG HỢP CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG)
Văn học Việt Nam
Luận án "Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh (Trường hợp ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long)" của Trần Văn Thịnh là một công trình chuyên sâu về thể loại văn học dân gian quan trọng này. Đề tài xuất phát từ nhận định rằng, mặc dù ca dao - dân ca là di sản văn hóa quý giá, việc nghiên cứu và sưu tầm chúng dưới góc độ bối cảnh còn hạn chế, dẫn đến sự thiếu hụt trong việc tìm hiểu các bối cảnh sử dụng và dạng thức tồn tại cụ thể ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Mục tiêu chính của luận án là xác định những vấn đề còn bỏ ngỏ trong nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL, xây dựng cơ sở lý luận và công cụ thu thập, nghiên cứu dựa trên hướng tiếp cận bối cảnh đương đại, từ đó khẳng định giá trị và định hướng nhận diện thể loại này. Luận án vận dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành như thống kê, phân loại, phân tích - tổng hợp, cấu trúc – hệ thống, so sánh – đối chiếu và điền dã.
Về mặt lý luận, công trình đã kế thừa và phát triển hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore học, vốn coi folklore là một "quá trình giao tiếp" hay "giao tiếp nghệ thuật trong nhóm nhỏ", chuyển trọng tâm từ văn bản sang bối cảnh diễn xướng và hoạt động giao tiếp thực tế. Luận án xây dựng khung lý thuyết để nhận dạng các loại tư liệu ca dao - dân ca từ góc nhìn bối cảnh, bao gồm cả tư liệu truyền thống và các yếu tố mới.
Về thực tiễn, luận án đã thử nghiệm vận dụng hướng tiếp cận này vào ca dao - dân ca ĐBSCL, nhận diện chúng không chỉ tồn tại dưới dạng văn bản mà còn phong phú trong các dạng thức "nói năng" (giao tiếp hàng ngày) và "dân ca" (diễn xướng). Các bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca được phân tích chi tiết, cho thấy sự đa dạng về chức năng (giáo dục, điều khiển giao tiếp, giãi bày, giải trí) và mối quan hệ chặt chẽ với văn hóa, xã hội, tâm lý con người ĐBSCL. Đặc biệt, luận án làm rõ các đặc điểm của cuộc thoại, cặp thoại, tham thoại khi ca dao được sử dụng, cũng như sự phong phú của các tiểu dạng thức dân ca (hát ru, hò, lý, hát huê tình) và đặc trưng vùng miền.
Những kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi trong công tác sưu tầm, nghiên cứu, giáo dục và bảo tồn ca dao - dân ca, khuyến nghị tiếp cận toàn diện, gắn liền với bối cảnh thực tế để phát huy giá trị di sản văn hóa trong bối cảnh đương đại.