NGHỆ THUẬT TƯỢNG LĂNG MỘ QUẬN CÔNG THẾ KỶ XVII – XVIII Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật (Mã số: 9210101)
Luận án "Nghệ thuật tượng lăng mộ Quận công thế kỷ XVII – XVIII ở Đồng bằng Bắc bộ" của Nguyễn Văn Hùng tập trung nghiên cứu sự ra đời, đặc điểm, giá trị và vị trí của loại hình nghệ thuật điêu khắc tượng lăng mộ Quận công, quan tướng thời Lê Trung Hưng. Giai đoạn thế kỷ XVII-XVIII đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của kiến trúc và điêu khắc ở Đồng bằng Bắc bộ, trong đó nghệ thuật tượng lăng mộ Quận công, quan tướng đóng vai trò quan trọng, đạt giá trị thẩm mỹ cao và góp phần vào thành tựu chung của mỹ thuật cổ truyền dân tộc. Chủ nhân của các lăng mộ là những Quận công, quan tướng có học vấn và công lao, đã gửi gắm quan điểm về cuộc đời, sự sống - cái chết thông qua kiến trúc lăng mộ và hệ thống tượng tròn độc đáo.
Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ nguyên nhân, tiền đề hình thành nghệ thuật tượng lăng mộ, phân tích các đặc điểm về bố cục, hình dáng, khối, chạm khắc trang trí. Đồng thời, luận án đánh giá và khẳng định giá trị đặc trưng, chứng minh sự chuyển biến trong tạo hình tượng từ ước lệ đến tả thực, chịu ảnh hưởng của lịch sử, văn hóa xã hội, kinh tế và quan niệm của người Việt. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc tập hợp, hệ thống tài liệu, phân tích đặc điểm tạo hình tượng người và tượng thú tại 4 lăng mộ tiêu biểu ở Đồng bằng Bắc bộ (lăng Vũ Hồng Lượng, lăng Họ Ngọ, lăng Dinh Hương, lăng Phạm Huy Đĩnh) và so sánh với các thời kỳ trước và sau.
Luận án đã phân loại tượng lăng mộ thành tượng người (quan hầu, lính hầu, người hầu) và tượng thú (nghê, lân, sấu, voi, ngựa, chó), với chất liệu chủ yếu là đá bền vững. Bố cục tượng người thường theo chiều dọc, hình chữ nhật đứng, thể hiện sự trang nghiêm. Tạo hình chân dung và bàn tay được đặc tả kỹ lưỡng, phản ánh tinh thần tưởng niệm và sự phân tách tầng lớp xã hội. Trang trí trên trang phục và tượng thú có sự chuyển biến từ khái quát, ước lệ ở thế kỷ XVII sang chân thực, chi tiết hơn ở thế kỷ XVIII, đặc biệt là sự xuất hiện của các mô típ thiêng trên linh thú. Các chuyển biến này có tính quy luật, chịu tác động trực tiếp bởi quan niệm của con người.
Kết quả nghiên cứu khẳng định nghệ thuật tượng lăng mộ Quận công TK XVII-XVIII đạt trình độ thẩm mỹ nhất định, kế thừa và phát triển từ các thời kỳ trước, nhân rộng về số lượng và kỹ thuật tạo tượng. Đây là một loại hình di tích đặc biệt, không chỉ tưởng niệm người đã khuất mà còn phản ánh sâu sắc lịch sử xã hội, nhân sinh quan, thế giới quan về sinh - tử của người đương thời, đồng thời khẳng định quyền uy và mong muốn trường tồn của các dòng họ lớn. Luận án cũng có giá trị thực tiễn trong công tác bảo tồn và phục dựng di tích.