NGHỆ THUẬT TRANH THỜ CỦA NGƯỜI DAO Ở TỈNH YÊN BÁI
Lý luận và lịch sử mỹ thuật
Luận án "Nghệ thuật tranh thờ của người Dao ở tỉnh Yên Bái" của Nguyễn Sinh Phúc, thuộc ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật, mã số 9210101, được hoàn thành tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam vào năm 2022. Đề tài tập trung nghiên cứu nghệ thuật tranh thờ của người Dao ở Yên Bái, một loại hình tranh dân gian mang giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc và gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh, tín ngưỡng của cộng đồng. Luận án nhấn mạnh rằng, mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa và lịch sử người Dao, nhưng chưa có nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống dưới góc độ nghệ thuật học về tranh thờ của họ.
Mục tiêu chính của luận án là phác dựng một bức tranh tổng thể về tranh thờ người Dao tại Yên Bái, nhận diện các yếu tố và đặc trưng nghệ thuật tạo hình, đồng thời so sánh sự tương đồng và khác biệt với các dòng tranh dân gian khác nhằm đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển di sản quý giá này. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp đa dạng như nghiên cứu nghệ thuật học, khảo sát tài liệu, điều tra điền dã, tiếp cận liên ngành, so sánh, quan sát tham dự và thống kê phân loại, cùng với việc áp dụng các lý thuyết nhân học nghệ thuật và ảnh tượng học.
Luận án đã phác dựng một cách tổng quan về hệ thống tranh thờ của người Dao ở Yên Bái, từ nguồn gốc, quá trình lưu truyền, sử dụng trong dân gian, đến khái quát về hai bộ tranh thờ chính là Tiểu Đường và Đại Đường, bao gồm tên gọi, kích thước và nguyên tắc treo cụ thể. Tranh thờ người Dao được xác định là thuộc loại tranh tôn giáo, vật linh thiêng, được vẽ lại từ nguyên mẫu và tuân thủ các quy tắc, quy phạm của tục thờ Đạo giáo. Đặc trưng nghệ thuật của tranh thờ được biểu hiện rõ nét qua bố cục chính vị, song đối, không gian đồng hiện, cùng ngôn ngữ tạo hình đặc trưng về nhân vật, đường nét và màu sắc. Các nhân vật thần linh được tạo hình theo quy phạm chung của thần phật, khái quát điển hình theo chức vị. Đường nét chủ đạo là nét bao ngoài mảnh dài liên tục, màu sắc sử dụng "ngũ nguyên sắc" của hội họa cổ Trung Hoa với mảng bẹt, mang tính trang trí cao. Mô tuýp trang trí là tổ hợp hình ảnh tự nhiên, vật linh thiêng, biểu tượng tôn giáo, hoa lá, sóng nước, vân mây và hình học tượng trưng. Luận án cũng chỉ ra những thay đổi về màu sắc, hình dáng và chi tiết trong các bộ tranh thờ mới so với truyền thống, chủ yếu do quá trình sao chép và in can. Khi so sánh với tranh thờ Đông Hồ và Hàng Trống, tranh thờ người Dao nổi bật với tính tôn giáo rõ nét, nguồn gốc Đạo giáo và sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc tạo hình. Nhìn chung, luận án góp phần làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của tranh thờ người Dao ở Yên Bái, đồng thời đóng góp kiến thức lý luận chuyên môn cho công tác bảo tồn và phát huy di sản này.