Bẫy thu nhập trung bình: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam
Kinh tế quốc tế
Luận án "Bẫy thu nhập trung bình: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam" tập trung nghiên cứu một trong những thách thức kinh tế vĩ mô quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển. Khái niệm bẫy thu nhập trung bình (BTNTB), lần đầu tiên xuất hiện trong báo cáo của World Bank năm 2007, mô tả tình trạng các quốc gia đạt mức thu nhập trung bình nhưng sau đó mắc kẹt, không thể duy trì đà tăng trưởng để vươn lên thu nhập cao. Việt Nam, đã đạt mức thu nhập trung bình thấp từ năm 2002 hoặc 2009, đang đối mặt với nguy cơ rơi vào BTNTB, một nhận định được Đại hội XIII của Đảng cũng khẳng định.
Mục tiêu nghiên cứu của luận án là xác định các yếu tố khác biệt giữa nhóm quốc gia thoát và mắc BTNTB, đánh giá khả năng vượt BTNTB của Việt Nam, và từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp. Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp định tính và định lượng. Phương pháp định tính bao gồm phân tích tổng hợp so sánh kinh nghiệm quốc tế (Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan, Hong Kong là các nước thoát bẫy; Philippines, Indonesia là các nước mắc bẫy) và phỏng vấn sâu chuyên gia. Phương pháp định lượng áp dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng cho 13 quốc gia thu nhập trung bình thấp tại châu Á (bao gồm Việt Nam) trong giai đoạn 2002-2020 và phương pháp dự báo ARIMA cho Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, Việt Nam có khả năng cao sẽ vượt qua BTNTB, một kết luận được củng cố từ cả các cách tiếp cận định nghĩa quốc tế và ý kiến chuyên gia. Các yếu tố quan trọng giúp các quốc gia thoát BTNTB bao gồm sử dụng vốn đầu tư hiệu quả, phát triển vốn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy công nghệ và sáng tạo, cải thiện thể chế, và hội nhập kinh tế quốc tế hiệu quả. Ngược lại, các quốc gia mắc BTNTB thường gặp vấn đề về hiệu quả đầu tư kém, chất lượng lao động thấp, thiếu đầu tư vào công nghệ, thể chế yếu kém và bất ổn chính trị. Đối với Việt Nam, các yếu tố như tổng đầu tư, vốn nhân lực, công nghệ, thể chế, chi tiêu chính phủ và đô thị hóa có tác động tích cực đến khả năng vượt BTNTB, trong khi FDI lại có tác động ngược chiều do hiệu quả thu hút và sử dụng chưa cao.
Từ những phân tích này, luận án đề xuất các hàm ý chính sách trọng tâm cho Việt Nam, bao gồm: nâng cao hiệu quả chi tiêu công và hoạt động vốn đầu tư; tăng trưởng dựa trên tăng năng suất lao động; thúc đẩy vai trò của khoa học công nghệ, đặc biệt là chuyển đổi số; nâng cao chất lượng thể chế; chính phủ can thiệp linh hoạt, hiệu quả; tận dụng cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao hiệu quả thu hút, sử dụng FDI; và phát triển đô thị bền vững gắn với bảo vệ môi trường theo định hướng kinh tế tuần hoàn.