ĐA DẠNG DI TRUYỀN CỦA QUẦN THỂ CÂY CAO SU RONDONIA (Hevea brasiliensis Muell. Arg.) ĐƯỢC BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM
Khoa học Cây trồng
Luận án "Đa dạng di truyền của quần thể cây cao su Rondonia (Hevea brasiliensis Muell. Arg.) được bảo tồn tại Việt Nam" được thực hiện nhằm đánh giá sự đa dạng, mối quan hệ di truyền và tiềm năng của các nguồn gen cây cao su có nguồn gốc từ bang Rondonia (Brazil) đang được bảo tồn tại Việt Nam, qua đó đóng góp vào công tác cải tiến giống một cách hiệu quả và bền vững. Nhu cầu cải thiện giống cao su phụ thuộc lớn vào đa dạng di truyền, tuy nhiên, các quần thể tự nhiên đang đối mặt với sự suy giảm và mất dần tính đa dạng. Mặc dù Việt Nam đã nhập khẩu hơn 3.000 mẫu giống từ nguồn gen IRRDB'81 và nhiều mẫu đã được đánh giá đặc tính nông học, việc đánh giá di truyền ở mức độ phân tử còn hạn chế.
Nghiên cứu đã sử dụng 15 chỉ thị SSRs hiện đại để phân tích 1.127 mẫu giống cao su. Kết quả cho thấy sản phẩm PCR thu được có tỷ lệ thành công rất cao (trung bình 98%), đảm bảo độ tin cậy cho các phân tích di truyền sâu hơn. Các chỉ thị SSRs đã thể hiện mức độ đa hình cao với tổng số 467 băng đa hình, chỉ số thông tin đa hình (PIC) đạt 0,86 và dị hợp tử kỳ vọng (He) đạt 0,76. Phân tích đa dạng di truyền của 18 nhóm giống cho thấy nguồn gen từ bang Rondonia có mức độ đa dạng di truyền cao, thậm chí đa dạng hơn so với các nguồn gen đã qua chọn tạo như Wickham (W) và Wickham x Amazon (WxA), cũng như nguồn gen hoang dại Mato Grosso. Đặc biệt, nguồn gen Wickham đã có dấu hiệu thoái hóa giống, trong khi nguồn gen Rondonia vẫn giữ nguyên trạng ban đầu.
Phân tích biến lượng di truyền (AMOVA) chỉ ra rằng biến lượng di truyền chủ yếu nằm trong nội tại các mẫu giống (74%), nhưng cũng có sự khác biệt đáng kể giữa các mẫu giống (17%) và giữa các nhóm giống (9%). Luận án đã phát hiện 105 mẫu giống trùng lặp di truyền trong tổng số 1.127 mẫu. Các mẫu giống từ cùng tiểu vùng sưu tập Rondonia có xu hướng nhóm lại thành các cụm di truyền riêng biệt, với cấu trúc di truyền phù hợp với vùng địa lý. Các mẫu giống Rondonia đang bảo tồn tại Việt Nam chủ yếu hình thành từ hai nguồn gen chính (RO/A và RO/CM, RO/JP, RO/OP), có mối quan hệ gần gũi với nhau hơn so với các nguồn gen bên ngoài bang Rondonia.
Về tiềm năng, nguồn gen từ bang Rondonia cho thấy sinh trưởng khỏe với biến thiên thấp (17%) nhưng năng suất mủ thấp với biến thiên rất cao (90%). Các mẫu giống có tiềm năng sinh trưởng khỏe và năng suất mủ cao tập trung ở các nhóm RO/C/9 và RO/JP/3, trong khi các mẫu giống có sinh trưởng khỏe chủ yếu thuộc về nhóm RO/A/7 và RO/C/8. Đề tài đề xuất tiếp tục ứng dụng chỉ thị SSRs để đánh giá đa dạng di truyền các nguồn gen cao su khác từ Brazil, xác định mối quan hệ di truyền nhằm giảm số lượng mẫu giống bảo tồn trùng lặp, đa dạng hóa nguồn gen và định hướng chọn tạo giống mới. Đồng thời, cần khảo nghiệm quy mô lớn các mẫu giống Rondonia nổi trội và tiếp tục nghiên cứu sâu hơn 4 nhóm giống có số lượng lớn mẫu giống tiềm năng về sinh trưởng và năng suất mủ.